Thảm kịch đèo Dyatlov: Vì sao cái chết của 9 người là ẩn số

Có những vụ án mà càng đọc kỹ hồ sơ, mình càng thấy rối thêm chứ không sáng tỏ hơn — và thảm kịch đèo Dyatlov chính là ví dụ điển hình nhất. Chín người leo núi dày dạn kinh nghiệm, một đêm tháng Hai giữa dãy Ural, và một cái kết mà đến giờ pháp y hiện đại vẫn cãi nhau chưa xong. Điều khiến vụ này khác hẳn những bí ẩn lịch sử thông thường là bằng chứng vật lý không hề thiếu — thi thể, quần áo, nhật ký, ảnh chụp đều còn đó — nhưng chúng lại mâu thuẫn với nhau đến mức không giả thuyết nào ôm trọn được hết.

Thảm kịch đèo Dyatlov: chuyện gì đã xảy ra trong đêm định mệnh

Tháng 1/1959, một nhóm gồm mười sinh viên và cựu sinh viên Học viện Bách khoa Ural, dẫn đầu bởi Igor Dyatlov, khởi hành chinh phục núi Otorten ở phía bắc dãy Ural thuộc Liên Xô. Một thành viên phải quay về giữa chừng vì đau chân, còn lại chín người tiếp tục hành trình. Họ là dân leo núi chuyên nghiệp, quen với điều kiện khắc nghiệt, không phải khách du lịch nghiệp dư.

Đêm 1/2/1959, nhóm dựng lều trên sườn một ngọn núi sau này được đặt tên là Kholat Syakhl — theo tiếng Mansi bản địa nghĩa là "núi chết". Vài ngày sau khi không thấy đoàn quay lại như lịch trình, đội cứu hộ được điều động. Những gì họ tìm thấy khiến cả nước Nga bàng hoàng: chiếc lều bị rạch toác từ bên trong, giày dép và áo ấm vẫn còn nguyên trong lều, còn dấu chân trần hoặc đi tất in trên tuyết dẫn xuống một cánh rừng thông cách đó khoảng 1,5 km.

Thi thể được tìm thấy rải rác theo nhiều đợt trong suốt vài tháng. Hai người chết gần một gốc cây lớn, có dấu hiệu từng đốt lửa. Ba người khác nằm trên đường quay lại lều, có vẻ đã cố gắng trở về nhưng không kịp. Bốn thi thể cuối cùng chỉ được tìm thấy vào tháng 5, khi tuyết tan, nằm sâu trong một khe suối cách lều xa hơn.

Những vết thương khiến giới pháp y bối rối

Nếu chỉ có chuyện chết cóng thì câu chuyện đã không kéo dài đến vậy. Khám nghiệm tử thi cho thấy phần lớn nạn nhân chết vì hạ thân nhiệt — điều hợp lý khi họ ra ngoài trời -25 độ C gần như không mặc gì. Nhưng bốn thi thể tìm thấy sau cùng lại mang chấn thương nghiêm trọng: một người bị nứt hộp sọ, hai người khác gãy nhiều xương sườn với lực tương đương một vụ va chạm ô tô tốc độ cao.

Điều kỳ lạ nhất là những chấn thương này gần như không có vết bầm dập hay rách da tương ứng ở bên ngoài, khiến một số nhà điều tra ban đầu nghi ngờ có ngoại lực rất lớn nhưng phân bố đều, chứ không phải cú đánh trực tiếp. Thêm vào đó, một nạn nhân nữ, Lyudmila Dubinina, bị mất lưỡi, mắt và một phần môi. Đây là chi tiết thường bị khai thác quá mức trong các bài viết giật gân, nhưng phần lớn chuyên gia pháp y cho rằng đây là hệ quả của việc thi thể ngâm trong dòng suối nhiều tuần, kết hợp hoạt động của loài vật ăn xác — không phải dấu hiệu bạo lực có chủ đích.

Một chi tiết khác từng gây tranh cãi dữ dội là một số mảnh quần áo của nạn nhân, khi xét nghiệm lại, cho kết quả nhiễm phóng xạ cao bất thường. Giả thuyết phổ biến nhất hiện nay là các đèn bão (lantern) thời đó thường dùng lớp vải tẩm thorium để phát sáng mạnh hơn — một vật liệu có tính phóng xạ nhẹ nhưng hoàn toàn không liên quan đến vũ khí hạt nhân hay thử nghiệm quân sự như nhiều giả thuyết từng suy diễn.

Giả thuyết tuyết lở và lời giải từ mô phỏng khoa học hiện đại

Trong nhiều thập kỷ, giả thuyết được nhắc nhiều nhất là lở tuyết, nhưng nó luôn vấp một điểm yếu: độ dốc nơi dựng lều được cho là quá thoải để hình thành một trận lở tuyết điển hình, và không có dấu vết tuyết lở lớn nào được ghi nhận khi đội cứu hộ đến hiện trường vài ngày sau.

Năm 2019-2021, chính quyền Nga mở lại cuộc điều tra và một nhóm nghiên cứu do Alexander Puzrin và Johan Gaume dẫn đầu công bố một mô hình mô phỏng đăng trên tạp chí Communications Earth & Environment (thường được nhắc gộp cùng nhóm Nature Communications) cho thấy một mảng tuyết nhỏ, trượt chậm và trễ vài giờ sau khi lều được dựng, hoàn toàn có thể tạo ra lực đủ để gây gãy xương sườn và nứt sọ mà không để lại vết bầm da rõ rệt — nhờ cơ chế tương tự thử nghiệm va chạm bằng xác thân người trong ngành an toàn ô tô. Bạn có thể xem chi tiết mô hình này trong mục tổng hợp trên Wikipedia — Dyatlov Pass incident, nơi liệt kê khá đầy đủ các phiên bản giả thuyết cùng phản biện của chúng.

Mô hình của Gaume và Puzrin được xem là bước tiến lớn vì lần đầu tiên có công thức vật lý cụ thể thay vì suy đoán cảm tính. Nhưng ngay cả nhóm tác giả cũng thừa nhận nó không giải thích được vì sao các nạn nhân lại phân tán xa đến vậy, hay vì sao một số người có vẻ đã cởi bớt quần áo của người đã chết để mặc thêm — hành vi thường thấy ở người bị lú lẫn do hạ thân nhiệt giai đoạn cuối, chứ không khớp hoàn toàn với kịch bản chạy trốn tuyết lở tức thời.

Hạ âm, quân đội và những giả thuyết ngoài lề

Song song với tuyết lở, một giả thuyết khác được nhà khí tượng học Liên Xô Yevgeniy Buyanov và sau này là kỹ sư Paul Vs. Katasonov nhắc tới là hiện tượng xoáy khí Kármán — gió thổi qua đỉnh núi hình vòm tạo ra các xoáy khí định kỳ, sinh ra hạ âm (âm thanh tần số cực thấp, tai người không nghe được) đủ để gây cảm giác hoảng loạn, buồn nôn và mất phương hướng ở người trong lều. Giả thuyết này có cơ sở vật lý nhất định nhưng khó kiểm chứng vì không có thiết bị đo tại hiện trường vào thời điểm đó.

Bên cạnh đó là hai nhóm giả thuyết khó kiểm chứng hơn: một cho rằng khu vực gần đó từng liên quan đến thử nghiệm vũ khí quân sự bí mật của Liên Xô, dựa trên việc khu vực bị phong tỏa tạm thời sau vụ việc; nhóm còn lại thiên về diễn giải dân gian và siêu nhiên, phổ biến trong văn hóa đại chúng nhưng không có cơ sở pháp y nào ủng hộ. Cả hai đều bị phần lớn nhà nghiên cứu nghiêm túc coi là suy diễn thiếu bằng chứng trực tiếp, dù chúng vẫn tồn tại dai dẳng vì đúng là chính quyền Xô Viết từng xử lý vụ việc một cách bất thường — niêm phong hồ sơ, hạn chế báo chí, và để ngỏ rất nhiều câu hỏi chưa từng được trả lời công khai.

Vì sao vụ án khó có thể khép lại hoàn toàn

Kết luận điều tra chính thức năm 1959 chỉ ghi vỏn vẹn rằng các nạn nhân chết do "một thế lực tự nhiên không thể cưỡng lại" — một cụm từ mơ hồ đến mức gần như vô nghĩa về mặt pháp y, rồi ngay sau đó toàn bộ hồ sơ bị xếp vào diện mật trong nhiều thập kỷ. Đến khi được giải mật một phần vào thập niên 1990, không ít trang tài liệu, ảnh chụp và ghi chú hiện trường đã bị thất lạc hoặc chưa từng công bố đầy đủ.

Đây chính là lý do sâu xa khiến thảm kịch đèo Dyatlov khó có thể khép lại bằng một lời giải duy nhất: mỗi giả thuyết — tuyết lở, hạ âm, quân đội, hay dân gian — đều giải thích tốt một phần của bức tranh nhưng lại bỏ sót phần khác. Mô hình vật lý hiện đại xử lý được câu hỏi "vết thương từ đâu ra" nhưng không trả lời được "vì sao họ chạy xa đến vậy" hay "vì sao có người cởi đồ người chết để mặc". Khi dữ liệu gốc không còn nguyên vẹn, khoa học chỉ có thể tiến gần đến sự thật chứ khó chạm được đáy cùng của nó — điều khiến vụ việc này khác hẳn một bài toán vật lý thông thường, và gần với ranh giới giữa pháp y, khí tượng học và cả tâm lý học đám đông trong tình huống sinh tồn cực đoan.

Nếu bạn tò mò về những vụ việc tương tự — nơi bằng chứng khoa học rõ ràng nhưng vẫn để lại khoảng trống không thể lấp đầy — có thể đọc thêm về uranium là gì và vì sao quan trọng để hiểu thêm bối cảnh phóng xạ vốn hay bị gắn ghép sai vào các giả thuyết kiểu này. Bài này nằm trong loạt bài mình viết cho chuyên mục Khoa học, thuộc series đối chiếu lại những vụ việc từng được nhắc tới ở bài tổng quan Top 10 bí ẩn lớn nhất lịch sử chưa có lời giải. Nếu bạn vừa đọc xong phần về bí ẩn chuyến bay MH370 ở phần trước, thì phần tiếp theo trong series sẽ đưa bạn tới một bí ẩn hàng hải cũng ám ảnh không kém — chuyện con tàu ma Mary Celeste được tìm thấy trôi dạt giữa đại dương mà không còn một bóng thủy thủ nào trên tàu.