Tàu ma Mary Celeste: Vì sao thủy thủ đoàn biến mất bí ẩn

Mình vẫn nhớ cảm giác rợn người khi lần đầu đọc về vụ tàu Mary Celeste — không phải vì đây là chuyện ma quái hư cấu, mà vì nó là một hồ sơ hàng hải có thật, được tòa án Anh ghi chép đầy đủ. Con tàu buồm hai cột này được tìm thấy trôi dạt giữa Đại Tây Dương, gần như nguyên vẹn: hàng hóa còn nguyên trong khoang, đồ đạc cá nhân vẫn nằm đúng chỗ, thức ăn nước uống đủ dùng nhiều tháng trời. Vậy mà thuyền trưởng, vợ con ông và toàn bộ bảy thủy thủ đã biến mất không để lại một dấu vết nào. Hơn 150 năm đã trôi qua, câu hỏi vẫn còn treo lơ lửng: chuyện gì thực sự đã xảy ra trên con tàu ma Mary Celeste hôm đó.

Tàu ma Mary Celeste được phát hiện trôi dạt như thế nào

Ngày 7/11/1872, tàu Mary Celeste rời cảng New York, hướng tới Genoa, Ý, chở theo 1.701 thùng cồn công nghiệp biến tính — loại cồn dùng trong sản xuất, không phải để uống. Thuyền trưởng là Benjamin Briggs, một người đàn ông 37 tuổi có tiếng là thận trọng, từng trải và mộ đạo, đi cùng vợ Sarah và con gái nhỏ Sophia. Bảy thủy thủ còn lại đều là những người có kinh nghiệm đi biển, không ai có tiền án hay tai tiếng gì đáng chú ý.

Gần một tháng sau, ngày 5/12/1872, thủy thủ đoàn tàu Dei Gratia phát hiện Mary Celeste đang trôi dạt cách quần đảo Azores khoảng 600 dặm về phía đông. Con tàu vẫn giương một phần buồm, di chuyển ngật ngưỡng nhưng không hề có người điều khiển. Khi đội của thuyền trưởng David Morehouse trèo lên kiểm tra, họ không tìm thấy một ai trên boong. Cabin thuyền trưởng, buồng thủy thủ, mọi ngóc ngách của tàu đều trống rỗng.

Đây chính là khởi điểm của một trong những bí ẩn hàng hải nổi tiếng nhất lịch sử, và cũng là lý do khiến cái tên "tàu ma Mary Celeste" gắn liền với sự việc này suốt nhiều thế hệ sau. Không phải vì có yếu tố siêu nhiên gì được xác nhận, mà vì sự biến mất hoàn toàn của mười con người, giữa một con tàu gần như còn nguyên vẹn, là điều quá khó tin để giải thích bằng logic thông thường.

Những gì còn nguyên và những gì đã biến mất trên tàu

Điều khiến vụ việc trở nên kỳ lạ không phải vì con tàu bị phá hủy, mà vì nó gần như bình thường. Hầm hàng vẫn còn 1.701 thùng cồn, chỉ có khoảng chín thùng được phát hiện là rỗng hoặc bị rò rỉ. Lương thực và nước ngọt đủ dùng cho sáu tháng vẫn còn nguyên trong kho. Quần áo, đồ chơi của bé Sophia, máy khâu của Sarah, tư trang cá nhân của thủy thủ đoàn đều nằm y nguyên vị trí, như thể mọi người chỉ vừa rời đi trong chốc lát.

Nhưng những thứ biến mất lại rất có chủ đích: chiếc xuồng cứu sinh duy nhất của tàu không còn, các dụng cụ hàng hải quan trọng như la bàn và một số giấy tờ đi biển cũng biến mất, chỉ còn lại cuốn nhật ký hàng hải với dòng ghi chép cuối cùng đề ngày 25/11/1872 — tức mười ngày trước khi tàu được tìm thấy. Dòng ghi chép đó không có nội dung gì bất thường, không nhắc đến bão tố hay sự cố nghiêm trọng.

Không có dấu hiệu bạo lực nào trên tàu — không có máu, không có vết đấu tranh rõ ràng, dù một số ghi chép thời đó nhắc tới vài vết bẩn trên thanh kiếm tìm thấy trong cabin thuyền trưởng, sau này được xác định không phải là máu người. Cấu trúc tàu cũng không cho thấy dấu hiệu bị bão đánh tan hoang đến mức phải bỏ tàu ngay lập tức. Chính sự mâu thuẫn này — tàu gần như nguyên vẹn nhưng người thì biến mất sạch — là điều khiến vụ án không có lối thoát logic rõ ràng.

Giả thuyết hơi cồn và nỗi hoảng loạn khiến thuyền trưởng ra lệnh bỏ tàu

Giả thuyết được nhiều sử gia coi là khả dĩ nhất xoay quanh chín thùng cồn bị rò rỉ. Cồn biến tính bốc hơi trong không gian kín của khoang hàng có thể tạo ra khí dễ cháy. Nhiều người tin rằng thuyền trưởng Briggs, vốn là người thận trọng, đã lo sợ hơi cồn tích tụ có thể gây nổ, nên ra lệnh tạm thời rời tàu bằng chiếc xuồng cứu sinh duy nhất, kéo theo sau bằng một sợi dây, với kế hoạch quay lại khi không khí trong khoang đã loãng bớt.

Theo giả thuyết này, một cơn gió giật bất ngờ hoặc sợi dây kéo bị đứt đã khiến chiếc xuồng tách khỏi con tàu chính, rồi bị nhấn chìm hoặc lật úp giữa biển khơi trước khi kịp quay lại. Đây là cách giải thích hợp lý nhất cho việc vì sao mọi người rời tàu trong trật tự, mang theo giấy tờ và dụng cụ hàng hải, thay vì hoảng loạn bỏ chạy.

Nhưng giả thuyết này có điểm yếu rõ ràng: khi các chuyên gia kiểm tra khoang hàng, họ không tìm thấy dấu vết cháy sém hay dấu hiệu phát nổ nào. Cồn biến tính cũng cần nồng độ hơi khá cao mới đủ để gây nổ mạnh, và một số nhà nghiên cứu hiện đại nghi ngờ liệu lượng hơi rò rỉ từ chín thùng có đủ để tạo ra mối đe dọa nghiêm trọng như vậy hay không. Cũng giống như câu chuyện về uranium là gì và vì sao quan trọng, thứ nguy hiểm nhất trên tàu Mary Celeste hóa ra lại là thứ vô hình — hơi cồn không màu tích tụ âm thầm trong khoang kín, chứ không phải một mối đe dọa hiện rõ ràng mà con người có thể nhìn thấy và phản ứng kịp thời.

Giả thuyết sóng thần, vòi rồng biển, binh biến và gian lận bảo hiểm

Bên cạnh giả thuyết hơi cồn, còn có ít nhất ba hướng suy đoán khác từng được đưa ra. Một số nhà nghiên cứu cho rằng một cơn sóng thần nhỏ hoặc một trận động đất dưới đáy biển có thể đã khiến các thùng cồn xô lệch, tạo ra tiếng động lớn khiến thủy thủ đoàn hoảng sợ tưởng tàu sắp chìm. Giả thuyết vòi rồng biển cũng được nhắc tới, cho rằng một cột nước xoáy bất thường đã cuốn người khỏi boong tàu, dù điều này khó giải thích vì sao toàn bộ mười người cùng biến mất một lúc mà tàu vẫn nổi bình thường.

Giả thuyết binh biến, tức thủy thủ đoàn nổi loạn giết chết gia đình thuyền trưởng rồi bỏ trốn, từng được báo chí thời đó thêu dệt khá nhiều, nhưng không có bằng chứng nào ủng hộ — không có dấu vết bạo lực, không có động cơ rõ ràng, và các thủy thủ đều được đánh giá là người đáng tin cậy. Giả thuyết gian lận bảo hiểm, cho rằng thuyền trưởng Briggs cấu kết với ai đó để dàn dựng vụ mất tích nhằm trục lợi, cũng bị tòa án Gibraltar xem xét kỹ trong phiên điều tra năm 1873, nhưng cuối cùng không tìm ra bằng chứng nào thuyết phục. Trên thực tế, Briggs có cổ phần trong cả con tàu lẫn hàng hóa, nên động cơ tài chính để ông tự hủy hoại chuyến đi của chính mình là rất khó hợp lý.

Mỗi giả thuyết đều có một lỗ hổng riêng, và điều quan trọng nhất là không giả thuyết nào có bằng chứng vật lý — không xác chết, không mảnh vỡ xuồng cứu sinh, không tàn tích nào được trục vớt để xác nhận chắc chắn chuyện gì đã xảy ra.

Vì sao bí ẩn tàu ma Mary Celeste chưa có lời giải sau hơn một thế kỷ

Điểm mấu chốt khiến vụ Mary Celeste khác với nhiều vụ án hàng hải khác là sự thiếu vắng hoàn toàn bằng chứng vật lý. Không có thi thể, không có mảnh xuồng, không có vật dụng nào trôi dạt vào bờ để đối chiếu. Mọi giả thuyết, dù nghe hợp lý đến đâu, đều chỉ dừng ở mức suy luận dựa trên những gì còn lại trên tàu, chứ không có bằng chứng trực tiếp nào để loại trừ các khả năng còn lại. Bạn có thể đọc thêm chi tiết vụ việc gốc trên Wikipedia tiếng Anh, nơi tổng hợp khá đầy đủ các tài liệu điều tra lịch sử.

Đây cũng là điểm chung của nhiều bí ẩn lớn trong lịch sử nhân loại: khi không có "vật chứng cuối cùng", cộng đồng nghiên cứu buộc phải sống chung với nhiều giả thuyết cùng tồn tại song song, không cái nào bị bác bỏ hoàn toàn nhưng cũng không cái nào được xác nhận trọn vẹn. Nếu bạn từng theo dõi thảm kịch đèo Dyatlov trong loạt bài này, sẽ thấy mô típ tương tự: hiện trường để lại nhiều manh mối mâu thuẫn nhau, nhưng thiếu đúng một mảnh ghép quyết định để khép lại vụ án.

Toàn bộ mười danh sách bí ẩn thuộc series này, bao gồm cả vụ Mary Celeste, đã được mình tổng hợp trong bài Top 10 bí ẩn lớn nhất lịch sử chưa có lời giải — nếu bạn muốn có cái nhìn toàn cảnh trước khi đọc từng phần chi tiết. Đây cũng là một trong những chủ đề được nhiều độc giả quan tâm trong chuyên mục Khoa học của blog, nơi mình cố gắng nhìn các câu chuyện bí ẩn dưới góc độ có căn cứ, thay vì chỉ kể lại cho ly kỳ.

Vụ Mary Celeste nhắc mình nhớ rằng không phải bí ẩn nào cũng cần yếu tố siêu nhiên để trở nên ám ảnh — đôi khi chỉ cần thiếu đi một mảnh bằng chứng nhỏ, cả một câu chuyện có thể treo lơ lửng suốt hơn một thế kỷ. Ở phần tiếp theo của loạt bài, mình sẽ đưa bạn rời khỏi đại dương để bay lên vũ trụ, với một tín hiệu vô tuyến kỳ lạ chỉ xuất hiện đúng 72 giây rồi biến mất mãi mãi — hẹn gặp lại ở bài tín hiệu Wow!.