Bản thảo Voynich: Vì sao chưa ai đọc được cuốn sách bí ẩn nhất

Mình còn nhớ lần đầu xem ảnh chụp các trang bản thảo Voynich trên mạng, cảm giác đầu tiên là quen mà lạ. Chữ viết trông như một bảng chữ cái thật, nét uốn lượn đều tay, phân tích thống kê ra còn có quy luật ngữ pháp rõ ràng.

Nhưng suốt hơn một thế kỷ, từ những người từng phá được mật mã Enigma thời Thế chiến II cho tới các mô hình AI xử lý ngôn ngữ hiện đại, chưa ai đọc nổi một câu trọn vẹn nào trong đó. Không phải vì thiếu người thử. Vấn đề nằm ở chỗ càng phân tích sâu, bản thảo Voynich càng đặt ra nhiều câu hỏi hơn là câu trả lời: đây là một ngôn ngữ thật từng tồn tại, một hệ mật mã cố ý, hay chỉ là một trò lừa tinh vi dựng lên để bán được giá cao?

Cuốn sách viết bằng thứ chữ chưa từng xuất hiện ở đâu khác

Bản thảo Voynich là một cuốn sách viết tay dày khoảng 240 trang (một số trang đã thất lạc), làm từ giấy da động vật, khổ nhỏ vừa lòng bàn tay. Cái tên "Voynich" lấy theo Wilfrid Voynich, một nhà buôn sách gốc Ba Lan, người mua lại cuốn sách này vào năm 1912 từ một trường dòng Tên ở Ý. Hiện cuốn sách được lưu giữ tại Thư viện Beinecke của Đại học Yale, và toàn bộ nội dung đã được số hóa công khai — bất kỳ ai cũng có thể tự lật từng trang xem qua internet.

Điều khiến nó nổi tiếng không nằm ở lịch sử sở hữu, mà ở phần chữ viết. Toàn bộ văn bản dùng một bảng ký tự riêng, chưa từng thấy trong bất kỳ hệ chữ viết nào khác, gồm khoảng 20-30 ký tự lặp đi lặp lại theo những quy luật khá ổn định. Khi các nhà ngôn ngữ học phân tích tần suất xuất hiện của từng "chữ" và độ dài từ, kết quả cho ra những đặc điểm rất giống ngôn ngữ tự nhiên — kiểu phân bố tuân theo quy luật Zipf mà hầu hết ngôn ngữ loài người đều có. Vấn đề là dù đã so sánh với hàng trăm ngôn ngữ và hệ chữ viết đã biết, từ tiếng Latin, tiếng Do Thái cổ, tiếng Ả Rập cho tới các nhánh chữ tượng hình, không ai tìm được sự trùng khớp nào đủ thuyết phục. Ai muốn tìm hiểu rộng hơn về những vụ việc tương tự có thể ghé chuyên mục Khoa học, nơi mình gom lại toàn bộ các bài phân tích kiểu này, bắt đầu từ bài tổng quan Top 10 bí ẩn lớn nhất lịch sử chưa có lời giải.

Thực vật không tồn tại, phụ nữ khỏa thân trong ống nước

Nếu chỉ có chữ viết lạ thì bản thảo Voynich có lẽ chỉ là một câu đố ngôn ngữ học bình thường. Cái làm nó trở nên kỳ quái hơn nằm ở phần hình vẽ, chiếm gần như toàn bộ các trang. Cuốn sách được chia thành nhiều "mảng" chủ đề khác nhau dựa theo tranh minh họa: phần thực vật học vẽ hàng chục loài cây với rễ, lá, hoa chi tiết, nhưng phần lớn không khớp với bất kỳ loài thực vật nào từng được ghi nhận trong tự nhiên; phần thiên văn vẽ các vòng tròn giống biểu đồ hoàng đạo, các vì sao xếp thành cụm; phần được gọi là "balneological" vẽ hàng loạt phụ nữ khỏa thân ngâm mình trong những bồn nước hoặc ống dẫn nối với nhau theo mạng lưới phức tạp, trông như một hệ thống ống dẫn hoặc cơ thể người được cách điệu; cuối cùng là phần công thức, với các đoạn văn ngắn kèm ký hiệu ngôi sao ở lề trang, có lẽ liên quan tới dược liệu.

Nhiều nhà thực vật học đã thử đối chiếu từng bức vẽ với các loài cây thật, nhưng phần lớn thất bại — cây trong bản thảo dường như là sự pha trộn của nhiều bộ phận khác nhau, kiểu rễ loài này ghép với hoa loài khác. Điều này khiến giả thuyết "cuốn sách dược thảo bình thường bị viết bằng mật mã" trở nên khó đứng vững, vì một cuốn sách y học thực dụng thời Trung Cổ thường phải vẽ đúng loài cây để người đọc nhận ra và sử dụng.

Lịch sử sở hữu đầy khoảng trống

Một trong những lý do khiến bản thảo Voynich khó giải hơn nhiều văn bản cổ khác nằm ở chỗ gần như không có tài liệu nào ghi lại nó nói về cái gì, ai viết ra, hay để làm gì. Năm 2009, nhóm nghiên cứu tại Đại học Arizona dùng phương pháp xét nghiệm carbon phóng xạ trên mẫu vellum, xác định niên đại rơi vào khoảng 1404-1438, tức đầu thế kỷ 15. Nhưng đó chỉ là tuổi của tấm da dùng làm giấy — không có gì đảm bảo mực viết cũng cùng thời điểm, và quan trọng hơn, không hề có ghi chép nào cho biết ai là tác giả.

Manh mối sớm nhất về việc cuốn sách tồn tại trong tay ai đó chỉ xuất hiện vào cuối thế kỷ 16, khi có thư từ nhắc tới việc hoàng đế La Mã Thần thánh Rudolf II ở Bohemia từng mua một cuốn sách bí ẩn với giá 600 đồng vàng ducat — nhiều người tin đó chính là bản thảo Voynich, dù chưa có bằng chứng chắc chắn. Sau đó cuốn sách được cho là qua tay nhà giả kim Edward Kelley, rồi tới linh mục dòng Tên Athanasius Kircher — một trong những học giả uyên bác nhất thời đó — người cũng từng cố giải mã nhưng không thành công. Có thời điểm người ta còn gán cuốn sách cho tu sĩ Roger Bacon từ thế kỷ 13, một giả thuyết sau này bị chính kết quả carbon dating bác bỏ vì niên đại vellum quá trẻ so với thời Bacon còn sống. Cuốn sách sau đó nằm im trong thư viện của trường dòng Tên tại Roma nhiều thế kỷ, tới khi Wilfrid Voynich mua lại năm 1912 và mang nó trở lại sự chú ý của công chúng. Có thể đọc thêm chi tiết lịch sử sở hữu này tại bản mô tả trên Wikipedia, nơi tổng hợp khá đầy đủ các mốc thời gian đã được xác thực.

Chuỗi sở hữu đứt quãng này chính là vấn đề cốt lõi: không có bất kỳ bức thư, ghi chú hay tài liệu song ngữ nào từng mô tả nội dung cuốn sách bằng một ngôn ngữ đã biết. Nói cách khác, không có "hòn đá Rosetta" nào cho bản thảo Voynich — thứ từng giúp các nhà Ai Cập học giải mã chữ tượng hình nhờ văn bản song ngữ Hy Lạp đối chiếu.

Bản thảo Voynich: ngôn ngữ thật, mật mã, hay trò lừa công phu?

Giới nghiên cứu hiện chia thành ba trường phái chính, và cả ba đều có lỗ hổng riêng.

Trường phái thứ nhất tin đây là một ngôn ngữ tự nhiên chưa được ghi nhận, hoặc một biến thể tốc ký của ngôn ngữ đã biết bị viết theo cách lạ. Lập luận dựa trên việc phân bố độ dài từ và tần suất chữ cái trong bản thảo khớp khá tốt với các đặc điểm thống kê của ngôn ngữ loài người thật, thay vì chuỗi ký tự ngẫu nhiên. Nhưng điểm yếu là chưa ai chỉ ra được đây là nhánh ngôn ngữ nào trong các hệ ngôn ngữ đã biết trên thế giới.

Trường phái thứ hai cho rằng đây là một hệ mật mã hoặc hệ ký hiệu nhân tạo được cố ý tạo ra, có thể để giấu công thức thuốc, giáo lý dị giáo, hoặc đơn giản là một ngôn ngữ riêng tư của tác giả. Qua nhiều thập kỷ, không ít người từng công bố đã "giải" được — như học giả William Newbold đầu thế kỷ 20 với giả thuyết đảo chữ phức tạp — nhưng gần như mọi công bố kiểu này sau đó đều bị chứng minh là suy diễn chủ quan, không tái lập được bằng phương pháp độc lập.

Trường phái thứ ba, gây tranh cãi nhất, cho rằng cả cuốn sách là một trò lừa. Năm 2003, nhà nghiên cứu Gordon Rugg công bố có thể dùng một hệ thống bảng chữ kiểu lưới Cardan để tạo ra nhanh chóng những chuỗi văn bản trông giống hệt Voynichese, mang đầy đủ đặc điểm thống kê giống ngôn ngữ thật mà không cần mang nghĩa gì cả. Theo giả thuyết này, ai đó thời Trung Cổ hoặc đầu thời hiện đại có thể đã tạo ra cuốn sách để bán cho một nhà sưu tầm giàu có — như Rudolf II, người nổi tiếng thích những món đồ kỳ lạ — với giá cao. Điểm yếu của giả thuyết này là nó giải thích được phần thống kê chữ viết, nhưng chưa lý giải thuyết phục vì sao kẻ lừa đảo lại bỏ công vẽ tới hàng trăm trang minh họa công phu, nhất quán về phong cách, thay vì làm giả sơ sài cho xong việc.

Vì sao mọi nỗ lực giải mã đều thất bại

Điểm khác biệt lớn nhất giữa bản thảo Voynich và những mật mã lịch sử từng được giải thành công nằm ở việc thiếu hoàn toàn một điểm tựa để đối chiếu. Chữ tượng hình Ai Cập được giải nhờ phiến đá Rosetta có cùng nội dung viết bằng ba hệ chữ khác nhau; chữ Linear B của người Hy Lạp cổ được giải vì cuối cùng người ta nhận ra nó mã hóa một dạng tiếng Hy Lạp sơ khai đã biết. Bản thảo Voynich không có gì tương tự — không văn bản song ngữ, không bản dịch cùng thời, không nhân chứng nào từng đọc và ghi lại nội dung.

Ngay cả những bộ óc giải mã xuất sắc nhất cũng bó tay. William Friedman, người từng dẫn đầu đội phá được mật mã Purple của Nhật trong Thế chiến II, dành hàng chục năm cuối đời nghiên cứu bản thảo Voynich và kết luận nó khó có thể là một hệ mật mã thay thế đơn giản như các mật mã quân sự ông từng phá. Đến thời hiện đại, các mô hình xử lý ngôn ngữ tự nhiên và AI được huấn luyện trên hàng trăm ngôn ngữ cũng được đưa vào cuộc, thử đối chiếu mẫu hình chữ viết với hàng loạt ngữ hệ khác nhau, nhưng chưa mô hình nào đưa ra được kết quả dịch nhất quán, có thể kiểm chứng độc lập.

Nói cho cùng, giải mã một văn bản cổ luôn cần đúng công cụ lẫn đúng manh mối khởi điểm — cũng giống như việc các nhà khoa học từng mất nhiều thập kỷ mới thực sự hiểu rõ uranium là gì và vì sao quan trọng trước khi ứng dụng nó vào thực tế. Với bản thảo Voynich, manh mối đó đến nay vẫn chưa xuất hiện, và có lẽ chính sự thiếu vắng ấy mới là điều khiến nó ám ảnh giới nghiên cứu lâu đến vậy.

Nếu bạn thấy một cuốn sách 600 năm tuổi chưa ai đọc nổi đã đủ rùng mình, phần tiếp theo trong series còn kỳ lạ hơn theo một cách rất khác — mình sẽ kể về danh tính thật của Jack Đồ Tể, vụ án hình sự nổi tiếng nhất London vẫn còn bỏ ngỏ sau hơn một thế kỷ điều tra.