Bí ẩn MH370: Vì sao máy bay mất tích vẫn chưa được tìm thấy

Mình vẫn nhớ cảm giác lần đầu đọc tin MH370 biến mất khỏi màn hình radar — một chiếc Boeing 777 chở 239 người, không phải một chiếc máy bay nhỏ, mà biến mất như chưa từng tồn tại. Hơn mười năm sau, câu hỏi vẫn còn nguyên: vì sao với tất cả công nghệ vệ tinh, sonar, drone dưới nước hiện đại, con người vẫn chưa thể tìm ra xác chiếc máy bay này? Bài này mình sẽ đi sâu vào lý do thực sự khiến MH370 trở thành một trong những bí ẩn hàng không khó giải nhất, chứ không chỉ dừng lại ở việc kể lại sự kiện.

Đêm định mệnh 8/3/2014 và khoảng lặng không lời giải thích

Chuyến bay MH370 cất cánh từ Kuala Lumpur lúc 00:41 giờ địa phương, hướng tới Bắc Kinh. Mọi thứ diễn ra bình thường cho tới khi máy bay bay qua không phận giữa Malaysia và Việt Nam, khoảng 38 phút sau khi cất cánh. Đúng lúc chuyển giao kiểm soát không lưu từ Malaysia sang Việt Nam, tín hiệu transponder — thiết bị phát tín hiệu nhận dạng cho radar dân sự — đột ngột tắt.

Từ thời điểm đó, máy bay biến mất khỏi màn hình radar dân sự. Không một cuộc gọi cầu cứu, không tín hiệu bất thường nào được phi hành đoàn phát đi. Radar quân sự Malaysia sau này tiết lộ đã ghi nhận một vật thể bay không rõ danh tính rẽ hướng ngoặt về phía tây, cắt ngang bán đảo Malaysia rồi bay ra eo biển Malacca — nhưng dữ liệu này không đầy đủ và không được xử lý real-time vào đêm đó. Đây chính là lỗ hổng đầu tiên: không có một nguồn dữ liệu liên tục, đáng tin cậy nào theo dõi máy bay trong suốt hành trình sau đó.

Giải mã tín hiệu vệ tinh — vì sao chỉ là ước tính, không phải toạ độ chính xác

Đây là phần mình thấy thú vị nhất về mặt khoa học. Máy bay tuy mất transponder nhưng thiết bị liên lạc vệ tinh vẫn tự động gửi tín hiệu "bắt tay" (handshake) định kỳ tới vệ tinh Inmarsat, ngay cả khi không có dữ liệu thoại hay tin nhắn nào được truyền đi. Các kỹ sư của Inmarsat đã phân tích độ trễ thời gian (burst timing offset) và độ lệch tần số (burst frequency offset) của bảy lần "bắt tay" cuối cùng để tính ra khoảng cách gần đúng giữa máy bay và vệ tinh tại mỗi thời điểm.

Kết quả là một loạt các đường cung khả dĩ, trong đó đường cuối cùng — gọi là "cung thứ bảy" — được cho là thời điểm máy bay hết nhiên liệu và rơi xuống biển. Vấn đề nằm ở chỗ: đây là phương pháp toán học suy luận gián tiếp, không phải định vị GPS hay radar theo dõi trực tiếp. Nó chỉ cho biết máy bay có khả năng nằm đâu đó dọc theo một đường cung dài hàng trăm ki-lô-mét ở nam Ấn Độ Dương, chứ không chỉ ra một toạ độ cụ thể. Đó là lý do vì sao vùng tìm kiếm luôn được mô tả bằng từ "khu vực ưu tiên" thay vì một điểm rơi xác định.

Vì sao đáy đại dương lại khiến bí ẩn MH370 khó có lời giải đến vậy

Khu vực được cho là máy bay rơi xuống nằm ở nam Ấn Độ Dương, một trong những vùng biển xa xôi và ít được khảo sát nhất trên Trái Đất. Trước năm 2014, phần lớn đáy biển ở đây thậm chí chưa từng được lập bản đồ chi tiết. Địa hình dưới đáy không hề bằng phẳng — đó là chuỗi núi ngầm núi lửa, vách đá dựng đứng, rãnh sâu xen kẽ nhau, có nơi sâu tới hơn 6.000 mét.

Công nghệ dò tìm như sonar kéo (towed sonar) và phương tiện tự hành dưới nước (AUV — autonomous underwater vehicle) mỗi lần chỉ quét được một dải đáy biển hẹp, di chuyển rất chậm để tránh va vào địa hình gồ ghề. Một lần quét có thể mất nhiều giờ chỉ để phủ vài ki-lô-mét vuông. Nhân con số đó với diện tích tìm kiếm hàng trăm nghìn ki-lô-mét vuông, bạn sẽ hiểu vì sao một chiến dịch tìm kiếm kéo dài nhiều năm vẫn chưa quét hết toàn bộ khu vực nghi vấn. Đây chính là nút thắt kỹ thuật cốt lõi khiến bí ẩn MH370 kéo dài dai dẳng đến vậy — không phải vì thiếu công nghệ, mà vì quy mô và địa hình vượt quá khả năng quét triệt để trong thời gian hợp lý.

Những mảnh vỡ ít ỏi — bằng chứng có nhưng không đủ để định vị

Tháng 7/2015, một mảnh cánh tà (flaperon) trôi dạt vào đảo Réunion, thuộc Pháp, ở phía tây Ấn Độ Dương. Sau khi phân tích, giới chức xác nhận đây là bộ phận của MH370 — bằng chứng vật lý đầu tiên và rõ ràng nhất cho thấy máy bay đã rơi xuống vùng biển này. Theo thông tin trên Wikipedia, sau phát hiện đó, hàng chục mảnh vỡ nghi có liên quan tiếp tục được tìm thấy dọc bờ biển Mozambique, Tanzania, Nam Phi và một số đảo khác, một phần trong số đó được xác nhận hoặc gần như chắc chắn thuộc về chiếc máy bay.

Vấn đề là các mảnh vỡ này đã trôi nổi trên biển nhiều tháng, thậm chí nhiều năm trước khi dạt vào bờ. Muốn suy ngược lại điểm rơi ban đầu từ vị trí mảnh vỡ trôi dạt, các nhà hải dương học phải mô phỏng dòng hải lưu phức tạp trong khoảng thời gian dài — một bài toán có sai số rất lớn. Nói cách khác, mảnh vỡ chứng minh máy bay đã rơi ở nam Ấn Độ Dương, nhưng không đủ chính xác để chỉ ra toạ độ xác đáy biển nơi thân máy bay đang nằm.

Ba giả thuyết cạnh tranh và giới hạn của mỗi giả thuyết

Xoay quanh MH370, ba nhóm giả thuyết chính vẫn tồn tại song song mà chưa có giả thuyết nào được chứng minh dứt khoát.

Giả thuyết sự cố kỹ thuật cho rằng một sự cố như cháy nổ hoặc mất áp suất đột ngột đã khiến phi hành đoàn mất khả năng kiểm soát, trong khi máy bay tiếp tục bay theo chế độ lái tự động cho tới khi hết nhiên liệu. Giả thuyết thiếu oxy (hypoxia) cho rằng cabin mất áp suất từ từ khiến toàn bộ người trên khoang bất tỉnh trước khi ai đó kịp phản ứng, máy bay bay "ma" hàng giờ liền theo lộ trình đã cài sẵn. Giả thuyết chuyển hướng có chủ đích lại cho rằng ai đó trong buồng lái đã cố tình thay đổi hành trình, dựa trên việc hệ thống liên lạc bị tắt thủ công và đường bay rẽ ngoặt bất thường.

Mỗi giả thuyết đều có dữ kiện ủng hộ lẫn lỗ hổng riêng, và không giả thuyết nào giải thích được trọn vẹn toàn bộ chuỗi sự kiện. Đây chính là phần khiến vụ việc khó khép lại: thiếu hộp đen, thiếu ghi âm buồng lái, thiếu xác máy bay đồng nghĩa với việc mọi phân tích đều dừng ở mức suy luận có cơ sở, chứ chưa phải kết luận cuối cùng.

Các chiến dịch tìm kiếm nối tiếp nhau mà vẫn chưa có kết quả

Từ năm 2014 đến 2017, Cục An toàn Giao thông Úc (ATSB) dẫn đầu chiến dịch tìm kiếm dưới nước quy mô lớn nhất trong lịch sử hàng không dân dụng, quét hơn 120.000 km² đáy biển mà không tìm thấy xác máy bay. Năm 2018, công ty tư nhân Ocean Infinity tiếp tục chiến dịch với đội tàu AUV hiện đại hơn, quét thêm một khu vực rộng lớn khác nhưng cũng không có kết quả.

Đến năm 2025, Ocean Infinity nối lại việc tìm kiếm tại một khu vực ưu tiên mới, dựa trên các phân tích trôi dạt và mô hình khí động học được cập nhật với dữ liệu chính xác hơn. Việc liên tục thu hẹp và điều chỉnh vùng tìm kiếm cho thấy giới khoa học vẫn tin khu vực nam Ấn Độ Dương là nơi máy bay rơi xuống — chỉ là bài toán "ở đâu chính xác trong hàng trăm nghìn ki-lô-mét vuông đáy biển sâu thẳm" vẫn chưa có lời giải trọn vẹn.

Nếu bạn quan tâm tới các hiện tượng khoa học đứng sau những bí ẩn kiểu này, mình có viết riêng một bài về uranium là gì và vì sao quan trọng mà bạn có thể đọc thêm để hiểu bối cảnh khoa học liên quan tới năng lượng và vật liệu hạt nhân. Bài viết này cũng nằm trong loạt bài mình tổng hợp ở chuyên mục Khoa học, nơi mình cố gắng giải thích các hiện tượng khó hiểu bằng góc nhìn dễ tiếp cận nhất có thể.

Nếu đây là lần đầu bạn đọc loạt bài này, mình khuyên nên bắt đầu từ bài tổng quan Top 10 bí ẩn lớn nhất lịch sử chưa có lời giải để nắm toàn cảnh series, hoặc quay lại phần trước về danh tính thật của Jack Đồ Tể nếu bạn thích các vụ án chưa lời giải hơn là bí ẩn khoa học kỹ thuật.

MH370 nhắc mình rằng ngay cả trong thời đại vệ tinh và dữ liệu số phủ khắp, đại dương vẫn còn những góc con người chưa thực sự chạm tới được. Ở phần tiếp theo của loạt bài, mình sẽ chuyển sang một bí ẩn hoàn toàn khác nhưng cũng ám ảnh không kém — thảm kịch đèo Dyatlov, nơi chín nhà leo núi tử vong trong hoàn cảnh kỳ lạ giữa núi tuyết Ural. Hẹn gặp lại bạn ở bài kế tiếp.