Mật thư Zodiac: Vì sao danh tính kẻ sát nhân vẫn là ẩn số

Có những buổi tối mình ngồi đọc lại từng trang tài liệu về vụ Zodiac mà vẫn thấy rợn người, không phải vì mức độ bạo lực, mà vì cái cách kẻ sát nhân này chơi đùa với cả một hệ thống điều tra suốt hơn nửa thế kỷ. Mật thư Zodiac từng được xem là lời thách thức không lời giải, cho tới khi một nhóm người nghiệp dư phá được nó vào năm 2020. Nhưng điều khiến mình tò mò nhất không phải là bản thân đoạn mã, mà là tại sao phá được mã rồi mà danh tính hung thủ vẫn mù mịt như chưa từng có gì thay đổi.

Mật thư Zodiac là gì và vì sao nó ám ảnh giới điều tra suốt nửa thế kỷ

Cuối thập niên 1960, khu vực Bắc California chứng kiến một chuỗi vụ tấn công nhắm vào các cặp đôi trẻ, với ít nhất vài vụ được xác nhận xảy ra trong khoảng 1968-1969. Kẻ gây án tự xưng là "Zodiac", gửi thư cho cảnh sát và các toà soạn báo địa phương, trong đó có kèm theo những đoạn mật mã do chính hắn tự tay soạn ra. Mỗi bức thư đều đóng dấu bằng một biểu tượng rất đặc trưng: một vòng tròn bị cắt ngang bởi hai đường thẳng vuông góc, trông như hình ngắm bắn.

Bốn mật thư quan trọng nhất được giới nghiên cứu đặt tên theo số ký tự chứa trong đó: Z408, Z340, Z32 và Z13. Cách đặt tên này nghe khô khan nhưng lại rất thực dụng, vì nó giúp phân biệt rạch ròi từng bức thư mà không cần nhớ ngày tháng gửi. Điều đáng nói là kẻ viết thư không hề giấu ý định của mình, hắn công khai tuyên bố những đoạn mã chứa manh mối về danh tính thật, và chính lời tuyên bố đó đã khiến cả cảnh sát lẫn công chúng Mỹ tốn không biết bao nhiêu công sức để giải mã trong suốt mấy chục năm.

Với ai quan tâm tới lịch sử của những vụ án chưa có lời giải, đây là một ví dụ hiếm hoi mà bản thân thủ phạm chủ động để lại đầu mối bằng ký hiệu học, thay vì chỉ để lại dấu vết vật lý ngẫu nhiên. Nếu bạn thích các chủ đề dạng này, mình có viết một bài tổng quan ở chuyên mục Khoa học, gom lại nhiều vụ việc tương tự để dễ theo dõi.

Hành trình giải Z408 nhanh chóng và bí ẩn Z340 kéo dài đằng đẵng

Bức thư đầu tiên, Z408, được chính kẻ sát nhân gửi đi vào giữa năm 1969, chia làm ba phần gửi tới ba tờ báo khác nhau. Điều bất ngờ là nó bị phá gần như ngay lập tức, chỉ trong vòng chưa đầy một tuần, bởi một cặp vợ chồng giáo viên trung học tên Donald và Bettye Harden. Họ không phải chuyên gia mật mã được đào tạo bài bản, chỉ là những người yêu thích giải đố và kiên nhẫn thử từng khả năng thay thế ký tự cho tới khi câu chữ bắt đầu có nghĩa.

Thành công nhanh của Z408 khiến nhiều người, kể cả cảnh sát, kỳ vọng Z340 - bức thư dài gấp gần một lần nữa, gửi đi ngay sau đó - cũng sẽ sớm bị phá. Thực tế lại phũ phàng hơn nhiều. Z340 sử dụng hệ thống ký hiệu phức tạp hơn, có nhiều lớp hoán vị và các mẹo đánh lừa cố ý, khiến nó đứng vững trước hàng loạt nỗ lực của cả nghiệp dư lẫn chuyên gia mật mã của FBI và NSA suốt hơn năm mươi năm liền. Có giai đoạn người ta gần như mặc định rằng Z340 sẽ không bao giờ được giải, và nó trở thành một trong những mật mã nổi tiếng nhất chưa có lời giải trong lịch sử hình sự hiện đại, tương tự cách bản thảo Voynich từng làm giới học thuật đau đầu.

Khoảng cách năm mươi mốt năm giữa hai lần phá mã tự nó đã là một câu chuyện thú vị về sự kiên trì của con người trước một bài toán tưởng như bất khả thi. Nhưng cũng chính khoảng thời gian dài đằng đẵng ấy lại là lý do khiến manh mối vật lý xung quanh vụ án gần như biến mất hoàn toàn theo thời gian.

Nhóm giải mã quốc tế và khoảnh khắc phá vỡ Z340 năm 2020

Tháng 12 năm 2020, tin tức về việc Z340 cuối cùng cũng bị phá lan truyền khắp thế giới. Người đứng sau thành tựu này không phải một cơ quan điều tra chính thức, mà là ba cá nhân đến từ ba quốc gia khác nhau: David Oranchak, một kỹ sư phần mềm ở Mỹ đã theo đuổi vụ Zodiac hàng chục năm; Sam Blake, một nhà toán học ứng dụng người Úc; và Jarl Van Eycke, một lập trình viên người Bỉ chuyên viết công cụ giải mật mã cổ điển.

Cách họ làm việc là sự pha trộn giữa phương pháp thủ công truyền thống và sức mạnh tính toán hiện đại. Van Eycke viết phần mềm chuyên dụng để dò các mẫu lặp và thử hàng loạt giả thuyết về cách sắp xếp ký hiệu, còn Oranchak và Blake dùng trực giác cùng kinh nghiệm phân tích để thu hẹp phạm vi tìm kiếm. FBI sau đó xác nhận bản giải mã của nhóm này là chính xác, biến đây thành một trong số ít trường hợp nghiệp dư giải được một mật mã mà các cơ quan tình báo chuyên nghiệp từng bó tay, theo thông tin được tổng hợp trên trang Wikipedia về Zodiac Killer.

Điều khiến mình thấy vừa hào hứng vừa hụt hẫng là nội dung bản giải mã. Sau bao nhiêu năm chờ đợi, thứ hiện ra không phải một cái tên, một địa chỉ, hay bất cứ thứ gì có thể lần theo dấu vết, mà chỉ là một đoạn văn mang giọng điệu khiêu khích, đại loại kẻ viết thư đang rất vui khi thấy cảnh sát loay hoay truy bắt mình mà không thành công. Không một chữ nào trong đó nhắc tới danh tính thật.

Vì sao giải được mật thư Zodiac không đồng nghĩa tìm ra hung thủ

Đây chính là điểm mấu chốt mà nhiều người dễ nhầm lẫn khi nghe tin Z340 đã được giải. Giải mã một đoạn mật mã chỉ trả lời cho câu hỏi "văn bản này viết gì", còn câu hỏi "ai là người viết ra nó" lại thuộc về một lĩnh vực hoàn toàn khác: điều tra pháp y và thu thập bằng chứng vật lý. Hai việc này không tự động kéo theo nhau, và vụ Zodiac là minh chứng rõ ràng nhất cho khoảng cách đó.

Vấn đề đầu tiên nằm ở chính nội dung bản dịch. Nếu Z340 chứa một cái tên, một địa danh cụ thể, hay một chi tiết cá nhân nào đó, các nhà điều tra hẳn đã có điểm tựa để khoanh vùng. Nhưng vì nội dung chỉ thuần tuý là lời thách thức, nó gần như không mang lại giá trị pháp lý nào cho việc xác định danh tính, dù về mặt học thuật, việc phá được thuật toán mã hoá vẫn là một thành tựu đáng kể.

Vấn đề thứ hai nằm ở bằng chứng sinh học. Những lá thư và phong bì gốc mà kẻ sát nhân gửi đi đã qua tay rất nhiều người trong nhiều thập niên, từ nhân viên bưu điện, phóng viên toà soạn, cho tới các nhà điều tra ở nhiều thời kỳ khác nhau. Việc bảo quản mẫu vật hình sự cách đây năm sáu chục năm cũng không đạt chuẩn nghiêm ngặt như hiện nay. Kết quả là các mẫu DNA thu được từ tem thư hay phong bì hoặc không đủ chất lượng để phân tích, hoặc đã bị nhiễm chéo bởi quá nhiều nguồn tiếp xúc, khiến chúng không thể dùng làm bằng chứng kết luận cho bất kỳ ai.

Vấn đề thứ ba là danh sách nghi phạm. Qua nhiều năm, không ít cuốn sách, phim tài liệu và nhà báo điều tra độc lập từng nêu tên các nghi phạm cụ thể, trong đó có Arthur Leigh Allen và Lawrence Kane, cùng một vài cái tên khác được đề xuất dựa trên phân tích chữ viết tay, lịch trình cá nhân hay lời khai nhân chứng. Nhưng không trường hợp nào trong số đó từng được xác nhận bằng bằng chứng đủ chắc chắn để đóng lại hồ sơ. Vụ án vì thế vẫn nằm trong trạng thái mở, hiện do một vài cơ quan cảnh sát ở California cùng theo dõi, dù mức độ hoạt động điều tra tích cực đã giảm đi rất nhiều so với những năm đầu.

Hai mật thư còn lại và câu hỏi bỏ ngỏ về pháp y hình sự

Ngoài Z408 và Z340, kẻ sát nhân còn gửi thêm hai đoạn mã ngắn hơn là Z32 và Z13, cả hai đến nay vẫn chưa ai giải được. Vì độ dài quá ngắn so với Z340, chúng thiếu đi lượng dữ liệu thống kê cần thiết để các phương pháp phân tích tần suất ký tự phát huy tác dụng, khiến việc phá mã trở nên khó khăn hơn nhiều so với hai bức thư dài. Có giả thuyết cho rằng Z13 thực chất chứa tên thật của hung thủ, nhưng đây vẫn chỉ là suy đoán chưa được kiểm chứng.

Nhìn rộng ra, câu chuyện Zodiac cho mình một góc nhìn thú vị về giới hạn của khoa học pháp y khi đối mặt với thời gian. Có những vụ án mà công nghệ hiện đại, dù mạnh tới đâu, vẫn bất lực trước việc bằng chứng đã bị huỷ hoại hoặc thất lạc từ nhiều thập niên trước. Nó gợi mình nhớ tới một trường hợp khác trong loạt bài này, khi việc mở một công trình cổ hàng nghìn năm tuổi như lăng mộ Tần Thủy Hoàng cũng bị chặn lại không phải vì thiếu công cụ, mà vì rủi ro làm hỏng chính bằng chứng mà người ta muốn bảo tồn.

Cũng thú vị không kém là cách công nghệ hiện đại đôi khi mở ra cánh cửa mới cho những bí ẩn tưởng như đã đóng băng vĩnh viễn. Giống như việc con người từng nghĩ uranium là gì và vì sao quan trọng chỉ dừng ở ứng dụng năng lượng, rồi sau đó phát hiện thêm nhiều lớp ý nghĩa khác trong lĩnh vực an ninh và địa chính trị, câu chuyện giải mã Zodiac cũng cho thấy một công cụ tưởng chừng cũ kỹ như mật mã học cổ điển vẫn có thể bất ngờ mở khoá được thứ tưởng như bế tắc, dù chỉ mở được một phần của bài toán lớn hơn.

Sau tất cả, điều mình rút ra được từ vụ Zodiac là ranh giới rõ ràng giữa việc đọc được một đoạn văn bản và việc biết được ai đứng sau nó. Phá được mật thư Zodiac là một chiến thắng thực sự của cộng đồng giải mã nghiệp dư, nhưng nó không phải là hồi kết của vụ án, mà chỉ là một mảnh ghép nhỏ trong bức tranh lớn còn rất nhiều khoảng trống. Nếu bạn muốn nhìn lại toàn cảnh cả mười bí ẩn lịch sử mà series này đã đi qua, mình mời bạn quay lại đọc trọn vẹn trong bài Top 10 bí ẩn lớn nhất lịch sử chưa có lời giải, nơi mọi câu chuyện trong loạt bài này được tổng hợp lại với nhau.