Danh tính thật của Jack Đồ Tể: Vì sao vẫn chưa có lời giải

Mỗi lần đọc lại hồ sơ vụ án Jack Đồ Tể, mình vẫn thấy khó tin là danh tính thật của hắn lại có thể trôi qua hơn một thế kỷ rưỡi mà cảnh sát chưa từng công bố được một cái tên chính thức. Không phải vì thiếu người tìm hiểu — ngược lại, đây có lẽ là vụ án được "điều tra lại" nhiều nhất trong lịch sử tội phạm học, với hàng trăm cuốn sách, phim tài liệu và cả nghiên cứu DNA hiện đại. Vấn đề nằm ở chỗ khác: bằng chứng gốc gần như không còn gì đáng tin, còn nghi phạm thì nhiều đến mức chính điều đó lại trở thành một phần của bí ẩn.

Vụ án Whitechapel năm 1888 và điều khiến nó khác biệt

Từ cuối tháng 8 đến giữa tháng 11 năm 1888, khu Whitechapel nghèo khó ở phía đông London liên tục rúng động vì những vụ giết người dã man nhắm vào phụ nữ hành nghề mại dâm. Năm nạn nhân được cảnh sát và phần lớn sử gia công nhận là thuộc cùng một hung thủ — nhóm "canonical five" — gồm Mary Ann Nichols, Annie Chapman, Elizabeth Stride, Catherine Eddowes và Mary Jane Kelly, theo Wikipedia. Mức độ tàn bạo của các vết cắt, đặc biệt ở vụ Mary Jane Kelly, cho thấy hung thủ có thể có hiểu biết nhất định về giải phẫu, dù điều này đến nay vẫn chỉ là suy đoán từ báo cáo khám nghiệm chứ chưa từng được xác nhận bằng hồ sơ y khoa đầy đủ.

Điều khiến vụ án này khác hẳn những vụ giết người khác cùng thời là truyền thông. Báo chí London lúc đó đang trong giai đoạn bùng nổ phát hành đại chúng, và một vụ án rùng rợn xảy ra ngay giữa thủ đô đế quốc lớn nhất thế giới trở thành đề tài không thể bỏ qua. Cái tên "Jack the Ripper" xuất hiện lần đầu trong bức thư "Dear Boss" gửi tới hãng thông tấn Central News Agency, sau đó lan truyền khắp mặt báo và trở thành danh xưng chính thức của hung thủ — dù tới nay không ai chắc chắn chính hắn là người viết bức thư đó, hay đó chỉ là trò đùa của một phóng viên muốn câu view cho tờ báo của mình.

Vì sao bằng chứng vật lý từ 1888 gần như vô dụng với khoa học hiện đại

Đây có lẽ là lý do cốt lõi khiến danh tính Jack Đồ Tể mãi không thể xác định. Năm 1888, ngành pháp y gần như chưa tồn tại theo nghĩa hiện đại. Chưa có kỹ thuật lấy dấu vân tay được áp dụng trong điều tra hình sự (phải đến đầu thế kỷ 20 mới phổ biến), càng không có khái niệm DNA hay bảo quản mẫu vật đúng chuẩn. Hiện trường án mạng thời đó thường bị hàng chục người — cảnh sát, nhân viên nhà xác, phóng viên, người hiếu kỳ — giẫm đạp, sờ mó trước khi có bất kỳ ai nghĩ tới việc cách ly khu vực.

Quần áo và vật dụng cá nhân của nạn nhân, vốn có thể chứa dấu vết sinh học của hung thủ, phần lớn đã bị thất lạc, tiêu hủy hoặc chuyển qua tay nhiều người trong hơn một thế kỷ. Ngay cả những mẫu vật hiếm hoi còn được lưu giữ đến ngày nay — như chiếc khăn choàng được cho là lấy từ hiện trường Catherine Eddowes — cũng không có chuỗi lưu giữ (chain of custody) rõ ràng, nghĩa là không ai chứng minh được nó thực sự nằm ở hiện trường năm 1888 hay được thêm vào bộ sưu tập sau này. Đây chính là lỗ hổng khiến mọi nghiên cứu DNA sau này, dù công nghệ có hiện đại đến đâu, vẫn khó lòng được xem là bằng chứng đủ sức thuyết phục trước tòa hay giới khoa học.

Vì sao danh sách nghi phạm dài cả trăm cái tên vẫn không giúp ích

Nghe có vẻ nghịch lý, nhưng chính việc có quá nhiều nghi phạm lại làm vụ án khó giải hơn chứ không dễ hơn. Hơn một thế kỷ qua, giới nghiên cứu nghiệp dư lẫn chuyên nghiệp đã đề xuất trên dưới hai trăm cái tên, từ những người bình thường như thợ cắt tóc, đồ tể, công nhân bến cảng ở chính khu Whitechapel, cho tới những nhân vật có địa vị cao hơn nhiều.

Montague John Druitt, một luật sư kiêm giáo viên, bị nghi ngờ một phần vì ông tự sát ngay sau vụ án cuối cùng của "canonical five" — một sự trùng hợp thời gian khiến nhiều người thời đó tin rằng ông chính là hung thủ, dù không có bằng chứng trực tiếp nào liên kết ông với hiện trường. Aaron Kosminski, một thợ cắt tóc gốc Ba Lan sống ở Whitechapel và sau đó bị đưa vào trại tâm thần, cũng nằm trong danh sách nghi phạm hàng đầu vì từng được một cảnh sát cấp cao thời đó nêu tên trong hồi ký cá nhân. Thậm chí có những giả thuyết còn táo bạo hơn, gắn vụ án với những nhân vật liên quan tới hoàng gia Anh — dù phần lớn các giả thuyết dạng này thiếu cơ sở tài liệu và bị nhiều sử gia xem là thuyết âm mưu hơn là điều tra nghiêm túc.

Vấn đề là: mỗi nghi phạm chỉ có một vài mảnh ghép gián tiếp — thời gian trùng hợp, lời đồn, hồ sơ tâm thần — chứ không ai có bằng chứng trực tiếp kiểu nhân chứng nhìn rõ mặt hay vật chứng khớp DNA. Khi không có một tiêu chuẩn bằng chứng đủ mạnh để loại trừ, danh sách nghi phạm chỉ ngày càng dài ra theo thời gian mà không bao giờ được thu hẹp lại một cách dứt khoát.

Nhân chứng không đáng tin và giới hạn của DNA hiện đại trong danh tính Jack Đồ Tể

Một trong những nguồn "bằng chứng" hay bị lạm dụng nhất trong vụ án này là lời khai nhân chứng. Vài người tự nhận đã nhìn thấy các nạn nhân đi cùng một người đàn ông ngay trước khi họ bị sát hại, nhưng hầu hết những lần "chạm mặt" đó diễn ra trong đêm khuya, dưới ánh đèn khí mờ ảo của London cuối thế kỷ 19, trong tình trạng nhân chứng hoảng loạn hoặc chỉ thoáng thấy từ xa. Tâm lý học hiện đại đã chứng minh nhiều lần rằng trí nhớ con người trong điều kiện căng thẳng cao rất dễ bị bóp méo, chưa kể đến áp lực từ báo chí muốn có một mô tả nghi phạm càng chi tiết càng tốt để đăng báo.

Về phía khoa học hiện đại, nghiên cứu DNA công bố năm 2014 và mở rộng năm 2019 dựa trên chiếc khăn choàng nói trên từng gây xôn xao khi cho rằng có thể liên kết Aaron Kosminski với hiện trường. Nhưng như đã nói ở phần trước, nghiên cứu này gặp phải vấn đề cơ bản: mẫu vật không có nguồn gốc xác thực rõ ràng, quy trình chưa qua bình duyệt đầy đủ theo chuẩn khoa học, và kết quả DNA ty thể (mitochondrial DNA) chỉ có thể loại trừ chứ không thể xác định một cá nhân duy nhất trong hàng nghìn người có cùng dòng mẹ. Vì vậy, dù được truyền thông đưa tin rầm rộ như một "lời giải cuối cùng", giới khoa học pháp y phần lớn vẫn xem đây là một giả thuyết gây tranh cãi hơn là kết luận đã được xác nhận.

Nhìn rộng ra, vụ Jack Đồ Tể là một ví dụ điển hình cho việc công nghệ hiện đại — dù mạnh đến đâu — cũng bất lực nếu dữ liệu gốc đã bị nhiễm bẩn hoặc thất lạc ngay từ đầu. Đây cũng là điểm chung của nhiều bí ẩn khác trong series này, và bạn có thể đọc lại toàn cảnh trong bài Top 10 bí ẩn lớn nhất lịch sử chưa có lời giải nếu muốn có cái nhìn tổng quan trước khi đào sâu từng vụ việc riêng lẻ.

Bài học từ một vụ án không lời giải

Cái thú vị của vụ Jack Đồ Tể, với mình, không nằm ở việc đoán xem ai là hung thủ, mà ở việc nó cho thấy giới hạn thật sự của điều tra hình sự khi thiếu nền tảng khoa học đồng bộ. So với bí ẩn bản thảo Voynich — nơi vấn đề là thiếu công cụ ngôn ngữ học để giải mã một hệ chữ viết chưa từng biết — thì ở đây vấn đề ngược lại: công cụ khoa học pháp y đã có sẵn ở thời hiện đại, nhưng dữ liệu gốc từ 138 năm trước lại không đủ chất lượng để công cụ đó phát huy tác dụng.

Nếu bạn thích tìm hiểu vì sao khoa học hiện đại vẫn bó tay trước những bí ẩn tưởng chừng đơn giản hơn nhiều, mình có một bài khác giải thích uranium là gì và vì sao quan trọng — một chủ đề khoa học hoàn toàn khác nhưng cũng cho thấy việc thiếu dữ liệu gốc đáng tin cậy có thể khiến ngay cả các nhà khoa học giỏi nhất cũng phải thận trọng khi đưa ra kết luận. Bạn cũng có thể ghé chuyên mục Khoa học để xem toàn bộ các bài phân tích tương tự trong series này.

Vụ án Jack Đồ Tể có lẽ sẽ mãi là một hồ sơ mở, trừ khi một ngày nào đó xuất hiện tài liệu gốc chưa từng được biết tới. Trong lúc chờ đợi điều đó, series của mình vẫn còn nhiều bí ẩn khác đáng đọc — phần tiếp theo mình sẽ chuyển sang một lĩnh vực hoàn toàn khác: hàng không hiện đại, với bài về bí ẩn chuyến bay MH370, nơi công nghệ định vị vệ tinh tiên tiến nhất cũng chưa đủ để tìm ra câu trả lời cuối cùng.