Jardine Matheson là ai? Đế chế đứng sau Guardian, Starbucks VN

Mục lục (thu gọn)

Có một điều khá thú vị: rất nhiều người Việt uống Starbucks mỗi sáng, mua kem chống nắng ở Guardian, hay đọc tin Thaco/Vinamilk tăng trưởng trên báo — nhưng gần như không ai biết rằng cả ba cái tên đó, theo những cách khác nhau, đều có sợi dây liên hệ về một tập đoàn duy nhất: Jardine Matheson, một công ty 190 tuổi bắt đầu từ một trạm buôn bán ven sông Châu Giang. Mình tìm hiểu và viết lại bài này (biên soạn từ Wikipedia tiếng Anh, kết hợp đối chiếu với báo chí kinh doanh trong nước) vì thấy đây là một trong những câu chuyện "đế chế giấu mặt" đáng kể nhất đang vận hành ngay trong đời sống hàng ngày ở Việt Nam, dù gần như không ai để ý.

Jardine Matheson được thành lập thế nào?

Ngày 1/7/1832, tại Quảng Châu (Canton), hai thương nhân gốc Scotland — William Jardine và James Matheson — chính thức lập nên hãng Jardine, Matheson & Company. Nhưng gốc gác của công ty còn xa hơn thế: nó là kết quả của một chuỗi đổi tên và tái cấu trúc đối tác kéo dài từ Cox & Reid (1782), qua Magniac & Company, rồi mới tới Jardine Matheson.

William Jardine vốn là bác sĩ tốt nghiệp Đại học Edinburgh, gia nhập công ty tiền thân năm 1825 theo lời mời của Hollingworth Magniac. James Matheson, cũng tốt nghiệp Edinburgh, gia nhập ba năm sau khi Magniac chuẩn bị nghỉ hưu.

Điều mình cho là cần nói thẳng, không né tránh: giai đoạn đầu, Jardine Matheson phát triển mạnh nhờ buôn bán thuốc phiện — nhập lậu từ Ấn Độ thuộc Anh vào Trung Quốc. Nhiều nhà sử học từng gọi đây là "công ty buôn lậu thuốc phiện thành công nhất thế giới". Cả Jardine và Matheson sau này đều trở thành nghị sĩ Quốc hội Anh; Matheson thậm chí mua đứt cả hòn đảo Lewis của Scotland, đuổi hơn 500 gia đình khỏi vùng đất để xây lâu đài Lews Castle. Đây là phần lịch sử không đẹp, nhưng là sự thật cần biết nếu muốn hiểu vì sao công ty này giàu lên nhanh đến vậy trong thế kỷ 19.

Sau Hiệp ước Nam Kinh 1842 (kết thúc Chiến tranh Nha phiến lần một), Hong Kong trở thành nhượng địa của Anh, và Jardine Matheson lập tức chuyển trụ sở về đây, mở rộng thành công ty thương mại lớn nhất trong nhóm "hong" (các tập đoàn ngoại thương tại Trung Quốc), có văn phòng ở hầu hết thành phố lớn của Trung Quốc lẫn Yokohama (Nhật Bản).

Từ buôn thuốc phiện đến đế chế đa ngành: một thế kỷ mở rộng

Từ giữa thế kỷ 19, công ty đa dạng hoá dần sang bảo hiểm, vận tải biển, đường sắt — Jardine Matheson từng đầu tư vào tuyến đường sắt thương mại đầu tiên của Trung Quốc (tuyến Ngô Tùng – Thượng Hải, xây năm 1876, sau đó bị chính quyền nhà Thanh mua lại rồi phá dỡ chỉ một năm sau).

Đầu thế kỷ 20, Jardine xây nhà máy dệt, xưởng đóng gói, nhà máy bia ở Thượng Hải, đồng thời mở rộng sang châu Phi, châu Mỹ, Australia. Chiến tranh Trung-Nhật 1937 giáng đòn nặng vào cả hoạt động ở Hong Kong lẫn Trung Quốc đại lục, và sau khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thành lập năm 1949, điều kiện kinh doanh cho công ty nước ngoài ngày càng ngặt nghèo — công ty buộc phải chuyển hướng.

Giai đoạn hậu Thế chiến II mới là lúc Jardine Matheson định hình thành tập đoàn như hiện nay:

• 1961 — niêm yết lần đầu tại Hong Kong.
• 1963 — khách sạn Mandarin (nay là Mandarin Oriental, Hong Kong) khai trương, trở thành khách sạn 5 sao đầu tiên của thành phố.
• 1970 — Jardine Fleming, ngân hàng đầu tư đầu tiên ở châu Á, ra đời (liên doanh với gia tộc Fleming của Anh, cùng dòng họ với nhà văn Ian Fleming — cha đẻ James Bond).
• 1979 — quay lại thị trường Trung Quốc đại lục sau cải cách mở cửa, lập Beijing Air Catering — liên doanh nước ngoài đầu tiên tại Trung Quốc kể từ 1954.
• 1984 — tái đăng ký pháp lý sang Bermuda, chuẩn bị cho việc Anh trao trả Hong Kong năm 1997.
• 1990 — niêm yết chính trên Sở giao dịch chứng khoán London (LSE), song song với niêm yết tại Hong Kong.
• 2018 — bán 41% cổ phần Jardine Lloyd Thompson cho Marsh & McLennan.
• 2021 — tái cấu trúc lớn: sáp nhập Jardine Strategic Holdings (vốn sở hữu chéo phức tạp để chống thâu tóm thù địch) thành công ty con 100% vốn của Jardine Matheson, đơn giản hoá cấu trúc tập đoàn.

Một chi tiết mình thấy khá bất ngờ: dù công chúng thường nghĩ Jardine tránh đầu tư sâu vào Trung Quốc đại lục để tập trung Đông Nam Á, thực tế công ty con Hongkong Land từng chi tới 4,4 tỷ USD mua một lô đất ở Thượng Hải — và theo báo cáo thường niên 2021, có tới 55% lợi nhuận toàn tập đoàn đến từ thị trường Trung Quốc đại lục. Toàn bộ mốc thời gian 190 năm này được tập đoàn tóm tắt lại trên trang lịch sử chính thức của Jardine Matheson.

Jardine Matheson hôm nay: đế chế kinh doanh những gì?

Tính đến 2021, Jardine Matheson có doanh thu 109,3 tỷ USD, lợi nhuận ròng 1,5 tỷ USD, và hơn 400.000 nhân viên trên toàn cầu — lọt danh sách Fortune Global 500 và Forbes Global 2000. Tập đoàn vận hành qua các nhóm công ty con chính:

• Jardine Pacific — mảng kỹ thuật (Jardine Engineering Corporation), xây dựng (Gammon Construction), thang máy (Jardine Schindler — liên doanh với Schindler Group), và chuỗi nhà hàng nhượng quyền (Pizza Hut, KFC) tại một số thị trường châu Á qua Jardine Restaurant Group.
• Jardine Motors — phân phối xe sang tại Hong Kong, Macau, Trung Quốc đại lục và Anh (Mercedes-Benz, Aston Martin, Audi, Jaguar Land Rover, Porsche…).
• Hongkong Land — bất động sản thương mại và nhà ở, sở hữu khoảng 850.000 m² sàn văn phòng cao cấp tại khu trung tâm Hong Kong, cùng loạt dự án tại Singapore, Trung Quốc, Macau và Việt Nam.
• DFI Retail Group (trước đây là Dairy Farm) — bán lẻ đa dạng: siêu thị (Wellcome, Giant, Yonghui), cửa hàng tiện lợi 7-Eleven, nội thất IKEA (nhượng quyền tại một số thị trường), và chuỗi y tế – làm đẹp Mannings, Guardian.
• Mandarin Oriental Hotel Group — chuỗi khách sạn hạng sang toàn cầu; tháng 10/2025, Jardine Matheson công bố kế hoạch mua lại toàn bộ cổ phần còn lại để tư nhân hoá tập đoàn khách sạn này ở mức định giá 4,2 tỷ USD.
• Jardine Cycle & Carriage (JC&C) — niêm yết tại Singapore, giữ hơn 50% cổ phần Astra International (Indonesia) — tập đoàn ô tô độc lập lớn nhất Đông Nam Á, đồng thời là "cánh tay đầu tư" của Jardine tại nhiều thị trường khác, bao gồm Việt Nam.

Gia tộc Keswick — những người thực sự cầm quyền

Dù mang tên hai nhà sáng lập Jardine và Matheson, tập đoàn hiện tại thực chất do gia tộc Keswick kiểm soát — hậu duệ của Jean Johnstone, chị gái William Jardine, qua cuộc hôn nhân của con gái bà với Thomas Keswick. Truyền thống lãnh đạo mang đậm chất Scotland: một Tai-pan (người đứng đầu công ty) từng nói thẳng rằng nhân sự "từ Scotland là phù hợp nhất cho việc kinh doanh thường nhật" của hãng.

Henry Keswick làm Tai-pan từ năm 1970 (31 tuổi) tới 1975, hiện là chủ tịch danh dự. Em trai ông, Simon Keswick, làm Tai-pan giai đoạn 1983–1988. Con trai Simon — Ben Keswick — hiện là chủ tịch điều hành tập đoàn, từng giữ vị trí Tai-pan 2012–2021. Có thể nói, sau gần hai thế kỷ, đây vẫn là một trong số ít tập đoàn toàn cầu cỡ này còn được điều hành bởi đúng một dòng họ sáng lập.

Jardine Matheson ở Việt Nam: đế chế giấu mặt sau nhiều thương hiệu quen thuộc

Đây là phần mình thấy thú vị nhất, và cũng là lý do bài này ra đời. Jardine Matheson không có một "trụ sở Việt Nam" hoành tráng nào để dễ nhận ra — thay vào đó, tập đoàn hiện diện gián tiếp qua hàng loạt công ty con, mỗi cái phụ trách một mảng khác nhau:

• Bán lẻ mỹ phẩm – chăm sóc sức khỏe: DFI Retail Group trực tiếp vận hành chuỗi Guardian tại Việt Nam — một trong những thị trường phát triển nhanh và thành công nhất của DFI ở Đông Nam Á. Mình viết chi tiết hơn ở bài Guardian Việt Nam thuộc về tập đoàn nào?
• Chuỗi cà phê: Starbucks Việt Nam được vận hành bởi Coffee Concepts (Vietnam) Limited — công ty con của Maxim's Caterers, mà Dairy Farm (nay là DFI Retail Group, thuộc Jardine) góp 50% vốn. Chi tiết đầy đủ ở bài Ai đứng sau Starbucks Việt Nam?
• Thức ăn nhanh: Jardine Restaurant Group (thuộc Jardine Pacific) sở hữu 100% Pizza Vietnam Limited — đơn vị nhượng quyền độc quyền Pizza Hut tại Việt Nam — và nắm khoảng 25% cổ phần KFC Việt Nam.
• Cổ phần trong doanh nghiệp niêm yết: Jardine Cycle & Carriage, qua công ty đầu tư Platinum Victory Pte Ltd, đang là cổ đông lớn tại ba cái tên rất quen thuộc với nhà đầu tư Việt: Thaco (Trường Hải), Vinamilk và REE Corporation. Bài Jardine rót vốn vào Thaco, Vinamilk, REE ra sao? đi sâu vào từng thương vụ.
• Bất động sản: Hongkong Land hợp tác với SonKim Land phát triển dự án căn hộ cao cấp The Nassim tại Thảo Điền (TP.HCM), và hợp tác với CII (Công ty Đầu tư Hạ tầng Kỹ thuật TP.HCM) trong các dự án Riverfront Residences và Thu Thiem River Park.

Nhìn tổng thể, dấu chân của Jardine Matheson ở Việt Nam trải rộng từ ly cà phê buổi sáng, kệ hàng mỹ phẩm, chiếc ô tô Kia/Mazda lắp ráp trong nước, hộp sữa Vinamilk, cho tới cổ phiếu REE trên sàn HOSE. Đó là một minh chứng khá rõ cho cách các tập đoàn thương mại lâu đời kiểu "hong" Hong Kong vẫn đang định hình nền kinh tế Đông Nam Á theo cách rất âm thầm — không cần dựng bảng hiệu, chỉ cần nắm cổ phần và giấy phép nhượng quyền đúng chỗ.

Nếu bạn tò mò muốn đọc sâu hơn về từng mảnh ghép, ba bài vệ tinh mình dẫn link ở trên đều đáng đọc. Ngoài ra, blog cũng có thêm các bài trong chuyên mục Thế giới, Kiến thức, hoặc toàn bộ bài viết trên blog nếu bạn thích kiểu nội dung "giải mã đế chế đứng sau thương hiệu quen thuộc" như thế này.