Tên bão được đặt như thế nào? Từ WMO, JMA đến danh sách luân phiên

Mục lục (thu gọn)

Bạn đã biết rằng bão được đặt tên từ một danh sách luân phiên. Nhưng cơ chế cụ thể phía sau là gì? Ai có thẩm quyền đặt tên? Và làm thế nào một cơn bão ở Thái Bình Dương lại có tên do Việt Nam đề xuất?

Bài này giải thích chi tiết bộ máy tổ chức và quy trình đặt tên bão quốc tế.

WMO và ESCAP/WMO Typhoon Committee

Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) là cơ quan liên chính phủ của Liên Hợp Quốc về khí tượng, thủy văn và khoa học địa cầu. WMO không trực tiếp đặt tên bão, nhưng là nơi các quốc gia thành viên phối hợp xây dựng quy tắc.

Ở khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông, ESCAP/WMO Typhoon Committee (Ủy ban Bão) là cơ quan chịu trách nhiệm chính. Ủy ban này được thành lập năm 1968 dưới sự bảo trợ của WMO và Ủy ban Kinh tế Xã hội Châu Á Thái Bình Dương của Liên Hợp Quốc (ESCAP).

Thành viên Ủy ban Bão gồm 14 quốc gia và vùng lãnh thổ: Campuchia, Trung Quốc, Triều Tiên, Hồng Kông, Nhật Bản, Lào, Ma Cao, Malaysia, Philippines, Hàn Quốc, Singapore, Thái Lan, Mỹ và Việt Nam.

RSMC Tokyo — cơ quan đặt tên chính thức

Trong khu vực, Trung tâm Khí tượng Chuyên ngành Khu vực (RSMC) Tokyo — thuộc Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA) — được WMO chỉ định làm trung tâm đầu mối cho khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương.

Quy trình cụ thể:

1. Một vùng áp thấp hình thành trên Thái Bình Dương.
2. Nếu nó mạnh lên thành áp thấp nhiệt đới, JMA bắt đầu theo dõi.
3. Khi sức gió duy trì tối đa đạt ≥ 34 knot (khoảng 63 km/h) — ngưỡng bão nhiệt đới (tropical storm) — JMA gán cho nó tên tiếp theo trong danh sách luân phiên.
4. Tên này được công bố trên hệ thống cảnh báo của JMA và các cơ quan khí tượng thành viên.

Cùng lúc đó, các trung tâm khác như JTWC (Mỹ) có thể sử dụng mã số riêng (ví dụ WP012026), nhưng tên quốc tế chính thức là tên do JMA công bố.

Danh sách 140 tên — cấu trúc chi tiết

Danh sách tên bão Tây Bắc Thái Bình Dương gồm 140 tên, đóng góp bởi 14 thành viên của Ủy ban Bão. Mỗi thành viên đề xuất 10 tên. Các tên được sắp xếp thành 5 cột, mỗi cột 28 tên.

Các tên do mỗi quốc gia đề xuất phản ánh văn hóa, địa danh hoặc thiên nhiên của nước đó:

Quốc gia	Ví dụ tên đã đề xuất
Việt Nam	Bavi, Son Tinh, Co May, Vam Co
Nhật Bản	Koinu (chó con), Usagi (thỏ)
Philippines	Washi (đại bàng), Megi (cá da trơn)
Trung Quốc	Haikui (hoa hải quỳ)
Hàn Quốc	Khanun (mận), Nabi (bướm)
Thái Lan	Rammasun (thần sấm)

Cách sử dụng: danh sách được dùng tuần tự không ngắt quãng. Nếu năm nay có 25 cơn bão, 25 tên đầu tiên trong danh sách được dùng. Năm sau bắt đầu từ tên thứ 26, không quay về đầu. Khi hết 140 tên, danh sách quay vòng từ đầu.

Ngưỡng "bão nhiệt đới" — khi nào một cơn bão có tên?

Không phải áp thấp nhiệt đới nào cũng được đặt tên. JMA chỉ gán tên khi:

• Sức gió duy trì tối đa 10 phút ≥ 34 knot (63 km/h)
• Cấu trúc xoáy thuận nhiệt đới rõ ràng
• Nằm trong vùng trách nhiệm của RSMC Tokyo (Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông)

Nếu dưới ngưỡng này, nó chỉ được gọi là "áp thấp nhiệt đới" (tropical depression) và mang mã số.

Vì sao danh sách không gắn với năm?

Nhiều người thắc mắc: vì sao danh sách không có cột "tên bão năm 2026"? Câu trả lời nằm ở tính bất định của mùa bão.

Số lượng bão mỗi năm dao động mạnh — có năm 30 cơn, có năm chỉ 15 cơn. Nếu gắn tên với năm, năm ít bão sẽ bỏ phí tên, năm nhiều bão sẽ thiếu tên. Danh sách luân phiên giải quyết vấn đề này bằng cách dùng tuần tự vô hạn.

Bức tranh tổng quan về vì sao bão cần tên và danh sách luân phiên hoạt động ra sao được giải thích trong bài pillar Vì sao bão có tên? Quy tắc đặt tên bão và câu chuyện Ba Vì. Nếu bạn muốn tìm hiểu về một tên bão cụ thể do Việt Nam đóng góp, hãy xem Vì sao có bão tên Ba Vì? Bavi trong danh sách tên bão quốc tế. Để phân biệt giữa tên quốc tế và cách Việt Nam đánh số bão, đọc tiếp Bão quốc tế và bão số ở Việt Nam khác nhau thế nào?. Và nếu bạn thắc mắc vì sao một số tên bão biến mất khỏi danh sách, bài Khi nào một tên bão bị khai tử? giải thích chi tiết.