Tasmania: hòn đảo bang hoang sơ nhất nước Úc

Mục lục (thu gọn)

Có một bang của Úc mà nhiều người nhắc tới Úc lại quên mất — nó không nằm trên đại lục, mà là một hòn đảo riêng biệt cách bờ nam nước Úc tới 240km, ngăn bởi cả một eo biển. Đó là Tasmania, nơi gần một nửa diện tích được xếp vào khu bảo tồn thiên nhiên và di sản thế giới. Mình đọc về Tasmania và nhận ra đây gần như là phiên bản "Úc nguyên bản" trước khi công nghiệp hóa chạm tới — ít bị xáo trộn, nhiều rừng nguyên sinh, và có một lịch sử thuộc địa khá nặng nề đứng sau vẻ yên bình hiện tại.

Tasmania nằm ở đâu và có gì đặc biệt?

Tasmania là bang hải đảo duy nhất của Úc, tách khỏi lục địa qua eo biển Bass. Bang có diện tích 68.401 km², trong đó đảo chính rộng 64.519 km² — đứng thứ 26 thế giới về kích thước đảo — cộng thêm 334 hòn đảo nhỏ vây quanh. Dân số tính đến năm 2019 khoảng 535.500 người, và gần một nửa sống quanh Hobart, thủ phủ kiêm thành phố lớn nhất bang.

Điều khiến Tasmania khác biệt với các bang khác của Úc không chỉ là vị trí địa lý tách biệt, mà còn là tỷ lệ đất được bảo tồn: gần 45% lãnh thổ Tasmania nằm trong công viên quốc gia, khu bảo tồn hoặc di sản thế giới. Với một quốc gia có diện tích khổng lồ như Úc, con số này khá ấn tượng — không nhiều nơi trên hành tinh giữ được tỷ lệ hoang dã lớn đến vậy ngay giữa một xã hội hiện đại.

Điểm cực bắc của bang là đảo Boundary trên eo biển Bass (chia sẻ với bang Victoria), còn đảo Macquarie cận Nam Cực — cách xa hàng trăm km về phía nam — cũng thuộc quyền quản lý của Tasmania. Nghĩa là lãnh thổ bang này trải dài từ vùng ôn đới tới sát vùng cận Nam Cực, một biên độ địa lý mà ít bang nào trên thế giới có được.

Cái tên Tasmania đến từ đâu?

Bang được đặt theo tên nhà thám hiểm người Hà Lan Abel Tasman — người châu Âu đầu tiên được ghi nhận trông thấy hòn đảo này, vào ngày 24/11/1642. Ban đầu Tasman gọi nơi này là "Đất Anthony van Diemen", theo tên người bảo trợ mình là Toàn quyền Đông Ấn Hà Lan. Người Anh sau đó giản lược thành Van Diemen's Land, và cái tên này gắn liền với vùng đất trong suốt hơn 150 năm, kể cả giai đoạn nó là thuộc địa hình sự khét tiếng của Đế quốc Anh.

Phải đến ngày 1/1/1856, khi lãnh thổ chính thức trở thành thuộc địa tự quản, tên gọi mới được đổi thành Tasmania để vinh danh người khám phá ra nó. Ngày nay, dân địa phương còn gọi vui bang mình là "Tassie", còn tên gọi trong ngôn ngữ bản địa hồi sinh Palawa kani là "Lutruwita" — một chi tiết nhỏ nhưng cho thấy nỗ lực khôi phục văn hóa Aboriginal đang diễn ra song song với đời sống hiện đại.

Lịch sử: từ thuộc địa hình sự đến bang tự quản

Trước khi người châu Âu đặt chân tới, Tasmania là nơi sinh sống của người bản địa Tasmania suốt ít nhất 35.000 năm — mực nước biển dâng mới chia tách hòn đảo khỏi lục địa Úc khoảng 10.000 năm trước. Khi người Anh chiếm đóng năm 1803, dân số bản địa ước tính từ 5.000-10.000 người; nhưng chỉ ba thập niên sau, do dịch bệnh, chiến tranh và cưỡng chế di dời, con số này giảm xuống còn khoảng 300. Đây là một trong những chương sử đau lòng nhất của lịch sử thuộc địa hóa ở châu Đại Dương, và mình nghĩ bất kỳ ai tìm hiểu về Tasmania cũng nên biết phần này trước khi chỉ nhìn vào vẻ đẹp thiên nhiên của nó.

Từ năm 1803, thuộc địa Van Diemen's Land dần trở thành một trong những nhà tù ngoài trời khắc nghiệt nhất của Đế quốc Anh, với các trại giam khét tiếng như Port Arthur ở đông nam đảo. Song song đó, thuộc địa cũng phát triển nông nghiệp, đóng tàu và thương mại, đến mức cuối thế kỷ 19 trở thành một trung tâm đóng tàu có tiếng trên thế giới. Ngày 1/1/1901, Tasmania cùng các thuộc địa khác của Úc hợp nhất thành Thịnh vượng chung Úc, chính thức trở thành một bang.

Thế kỷ 20 của Tasmania cũng không thiếu biến động: vụ cháy rừng thảm khốc năm 1967, sự sập cầu Tasman năm 1975 sau khi bị một tàu chở quặng đâm trúng, và làn sóng phản đối đập Franklin đầu thập niên 1980 — sự kiện góp phần khai sinh phong trào môi trường hiện đại ở Úc, khi Tổ chức Tasmania Thống nhất trở thành một trong những đảng xanh đầu tiên trên thế giới.

Địa lý và thiên nhiên: vùng đất của rừng mưa ôn đới

Tasmania là bang đồi núi nhất nước Úc, với Central Highlands chiếm gần trọn phần trung tây. Đỉnh cao nhất, núi Ossa, cao 1.617m, nằm trong công viên quốc gia Cradle Mountain–Lake St Clair. Nhưng điều mình thấy ấn tượng hơn cả độ cao là hệ rừng: khu vực Tarkine ở tây bắc đảo là rừng mưa ôn đới lớn nhất nước Úc, rộng khoảng 3.800 km², còn công viên quốc gia Southwest vẫn giữ được một trong những mảng rừng mưa ôn đới nguyên sinh cuối cùng của bán cầu nam.

Do địa hình gồ ghề, Tasmania có mạng lưới sông dày đặc — nhiều con sông bị ngăn đập để phát thủy điện, một ngành công nghiệp then chốt của bang từ thập niên 1940-1950 qua công ty Hydro Tasmania. Các trung tâm dân cư lớn hầu như đều nằm ở cửa sông: Hobart bên sông Derwent, Launceston bên sông Tamar, Devonport bên sông Mersey.

Khí hậu bốn mùa rõ rệt — hiếm thấy ở Úc

Nếu hình dung nước Úc toàn nắng nóng và sa mạc thì Tasmania sẽ phá vỡ định kiến đó ngay lập tức. Bang có khí hậu ôn hòa mát với bốn mùa tách biệt rõ ràng — mùa hè (tháng 12-2) nhiệt độ nước biển trung bình khoảng 21°C, còn khu vực nội lục như Central Plateau (nơi có Liawenee, một trong những chỗ lạnh nhất nước Úc) có thể xuống 4°C ngay giữa mùa hè. Mùa đông (tháng 6-8) mưa nhiều nhất năm, vùng cao thường có tuyết.

Điều thú vị là lượng mưa ở Tasmania không tuân theo mô hình đơn giản kiểu "càng gần xích đạo càng mưa nhiều" như nhiều nơi khác — riêng bờ tây, lượng mưa dao động từ khoảng 1.458mm ở Strahan tới gần 2.690mm ở Cradle Valley, và mùa mưa chính lại rơi vào mùa đông chứ không phải mùa hè. Với ai từng đi du lịch những vùng ôn đới khác như châu Âu hay Bắc Mỹ, kiểu khí hậu bốn mùa rõ rệt này của Tasmania chắc sẽ thấy khá quen thuộc, dù đang đứng ở Nam Bán cầu.

Con người, kinh tế và một nước Úc thu nhỏ

Dân cư Tasmania có một đặc điểm khá lạ: tính thuần nhất cao bất thường. Ước tính chỉ khoảng 10.000 "gia đình sáng lập" từ giữa thế kỷ 19 là tổ tiên của tới 65% cư dân hiện tại, và hơn 80% người Tasmania sinh ra ngay tại bang. Điều này khiến Tasmania trở thành một địa điểm được giới nghiên cứu di truyền học quần thể đặc biệt quan tâm.

Về kinh tế, Tasmania từng dựa nhiều vào khai khoáng (đồng, kẽm, thiếc, sắt), nông nghiệp và lâm nghiệp, cộng thêm ngành thủy điện từ giữa thế kỷ 20. Sau giai đoạn suy thoái ngành chế tạo thập niên 1990 khiến nhiều lao động chuyển tới Melbourne hay Sydney tìm việc, kinh tế bang phục hồi rõ rệt từ đầu những năm 2000 nhờ du lịch và các mặt hàng nông sản đặc sản như rượu vang, cá hồi, bào ngư và tôm hùm. Nếu bạn từng theo dõi câu chuyện những gương mặt Úc vươn ra thế giới như diễn viên Brenton Thwaites, sẽ thấy nước Úc nói chung có kiểu "xuất khẩu tài năng, nhập khẩu ý tưởng" khá thú vị — và Tasmania, dù nhỏ và tách biệt, cũng đóng góp phần riêng của mình vào bức tranh đó.

Đi lại tới Tasmania: máy bay, phà và một chi tiết Qantas

Vì là đảo, việc kết nối Tasmania với đại lục Úc luôn là bài toán riêng. Đường hàng không do Jetstar, Virgin Australia, Qantas, QantasLink và Regional Express đảm nhiệm, bay thẳng tới các thành phố lớn như Melbourne, Sydney, Brisbane. Nhắc tới Qantas, mình lại nhớ tới một câu chuyện hoàn toàn khác nhưng cùng liên quan tới hãng bay quốc gia này — vụ Qantas 32 nổ động cơ giữa trời năm 2010 mà toàn bộ 469 người trên khoang đều sống sót nhờ tổ lái xử lý xuất sắc. Một hãng bay, nhưng gắn với cả câu chuyện về vùng đất yên bình lẫn khoảnh khắc thót tim trên không.

Bên cạnh máy bay, tuyến phà Spirit of Tasmania băng qua eo biển Bass vẫn là lựa chọn quen thuộc để mang cả người lẫn xe từ đại lục sang đảo. Trong nội bộ bang, đường bộ là phương tiện chính, còn đường sắt giờ chủ yếu phục vụ vận tải hàng hóa cho ngành khai khoáng và lâm nghiệp ở bờ tây, sau khi dịch vụ hành khách định kỳ ngừng hoạt động từ năm 1977.

Một nước Úc phiên bản chậm rãi hơn

Với mình, điều đọng lại nhiều nhất sau khi tìm hiểu về Tasmania không phải là con số diện tích hay dân số, mà là cảm giác đây là một phiên bản "chậm lại" của nước Úc — nơi thiên nhiên vẫn chiếm ưu thế, lịch sử thuộc địa để lại dấu vết rõ ràng thay vì bị xóa nhòa, và cộng đồng dân cư vẫn giữ được sự gắn kết hiếm thấy. Đây không phải lần đầu mình viết lại một bài từ Wikipedia về địa lý một vùng đất — trước đó là câu chuyện về núi Kilimanjaro, ngọn núi lửa cao nhất châu Phi, và mỗi lần như vậy mình lại thấy thế giới này còn quá nhiều góc nhỏ đáng để tìm hiểu kỹ hơn là chỉ biết tên trên bản đồ.

Nếu bạn cũng thích kiểu nội dung tổng hợp-kể-lại như thế này, có thể ghé qua chuyên mục Thế giới trên blog, hoặc tìm hiểu về mình và blog nếu đây là lần đầu bạn ghé thăm.

---

📚 Bài viết tham khảo và biên soạn lại từ Wikipedia (CC BY-SA). Xem bản gốc tại Wikipedia Tiếng Việt.