Núi Kilimanjaro: ngọn núi lửa cao nhất châu Phi

Mục lục (thu gọn)

Có những ngọn núi bạn phải nhìn thấy ảnh mới tin là thật — Kilimanjaro là một trong số đó. Một khối núi lửa khổng lồ vươn thẳng lên từ đồng bằng châu Phi, đỉnh phủ băng trắng xóa ngay trên xích đạo, còn chân núi thì savanna nóng bức. Nghe vô lý, nhưng đó chính xác là những gì đang tồn tại ở đông bắc Tanzania.

Kilimanjaro là ngọn núi như thế nào?

Kilimanjaro là một núi lửa dạng tầng (stratovolcano) không hoạt động, cao 5.895 mét, nằm ở đông bắc Tanzania. Đây là đỉnh núi cao nhất châu Phi và đứng thứ 4 trong nhóm Bảy đỉnh núi cao nhất mỗi châu lục (Seven Summits) — sau Everest (châu Á), Aconcagua (Nam Mỹ) và Denali (Bắc Mỹ).

Điều khiến mình ấn tượng nhất khi tìm hiểu về Kilimanjaro không phải là con số 5.895m — thế giới còn nhiều đỉnh cao hơn — mà là cách nó đứng. Kilimanjaro không nằm trong một dãy núi nối tiếp như Himalaya hay Andes. Nó mọc lên gần như đơn độc giữa đồng bằng, khiến nó trở thành ngọn núi đứng một mình (free-standing mountain) cao nhất thế giới, với độ cao khoảng 4.600 mét tính từ chân núi.

Ba chóp núi lửa tạo nên một khối núi

Cái tên "Kilimanjaro" thực chất là gộp chung của ba ngọn núi lửa riêng biệt, mỗi cái một tính cách:

• Kibo (5.895m) — chóp cao nhất, nơi có đỉnh Uhuru. Đây là đỉnh duy nhất trong ba chóp còn được xếp loại "không hoạt động" (dormant) chứ chưa tắt hẳn.
• Mawenzi (5.149m) — chóp cao thứ hai, đã tắt hoàn toàn, địa hình gồ ghề hơn nhiều vì bị xói mòn lâu năm.
• Shira (3.962m) — chóp thấp nhất và cổ nhất, cũng đã tắt, giờ chỉ còn lại một cao nguyên rộng.

Miệng núi lửa trên đỉnh Kibo có đường kính khoảng 2,5km, bên trong còn một miệng núi lửa nhỏ hơn tên là Reusch — đặt theo tên nhà nghiên cứu Richard Reusch, người đã leo Kilimanjaro tới 65 lần để đo đạc độ cao chính xác của nó. Lần phun trào lớn cuối cùng của Kibo được ước tính diễn ra cách đây 150.000–200.000 năm, nhưng ngay cả bây giờ khu vực gần miệng núi vẫn còn lỗ phun khí hoạt động.

Vì sao việc đo độ cao Kilimanjaro không hề đơn giản?

Nghe có vẻ lạ, nhưng việc xác định chính xác một ngọn núi cao bao nhiêu chưa bao giờ là chuyện dễ — mình đã viết khá kỹ về chủ đề này trong loạt bài về cách đo chiều cao núi. Với Kilimanjaro, bản đồ đầu tiên được Cục khảo sát nước ngoài của Anh vẽ năm 1963 dựa trên ảnh chụp từ máy bay RAF năm 1959, tỉ lệ 1:50.000. Sau đó là hàng loạt bản đồ khác từ Sở khảo sát quân dụng Anh (1989) và các công ty bản đồ tư nhân, mỗi bản một độ chính xác khác nhau.

Ngày nay công nghệ đo đạc đã tiến xa hơn nhiều so với ảnh chụp máy bay — GPS hiện đại có thể xác định độ cao đỉnh núi với sai số chỉ vài centimét, còn radar và LiDAR vệ tinh giúp dựng bản đồ địa hình 3D xuyên qua cả lớp mây dày đặc thường bao phủ đỉnh Kibo. Nếu bạn tò mò vì sao các ngọn núi nổi tiếng như Everest, Mauna Kea hay Chimborazo lại có nhiều con số "cao nhất" khác nhau tùy cách tính, bài so sánh ba ngọn núi này sẽ giải thích rõ hơn — và logic đó cũng áp dụng để hiểu vì sao Kilimanjaro được gọi là núi "đứng một mình" cao nhất, chứ không phải núi cao nhất tuyệt đối.

Lớp băng đang biến mất từng năm

Đây là phần khiến mình thấy tiếc nhất khi đọc về Kilimanjaro. Cuối thập niên 1880, đỉnh Kibo còn bị băng bao phủ gần như hoàn toàn, sông băng chảy dài xuống cả sườn tây lẫn sườn nam. Các nhà khoa học lấy mẫu lõi băng ở khu vực phía bắc và xác định lớp băng cổ nhất ở đây đã tồn tại khoảng 11.700 năm — nghĩa là băng Kilimanjaro đã sống sót qua nhiều đợt hạn hán khắc nghiệt suốt hàng thiên niên kỷ.

Vậy mà chỉ trong hơn 100 năm gần đây, hơn 80% diện tích băng đã tan biến. Giai đoạn 1912–1953 mất trung bình gần 1% mỗi năm, nhưng từ 1989–2007 tốc độ tan tăng vọt lên gần 2,5%/năm. Với đà này, các nhà khoa học dự đoán "tuyết vĩnh cửu" trên nóc châu Phi có thể biến mất hoàn toàn trong khoảng 2022–2033 — một lời nhắc không hề dễ chịu về tác động của biến đổi khí hậu, ngay cả ở những nơi tưởng như xa xôi nhất.

Hệ thực vật kỳ lạ: đa dạng nhưng ít loài đặc hữu

Kilimanjaro giống như một hòn đảo sinh thái nổi giữa biển đồng bằng châu Phi — các nhà sinh học gọi đây là kiểu "đảo trên bầu trời" (sky island). Từ chân núi lên đỉnh, thảm thực vật thay đổi theo từng dải độ cao trải dài hơn 3.000 mét, với hơn 1.200 loài thực vật có mạch được ghi nhận.

Điều thú vị là dù đa dạng sinh học rất phong phú, Kilimanjaro lại có khá ít loài đặc hữu (chỉ tìm thấy ở đây). Ngoại lệ đáng chú ý là chi Dendrosenecio — những cây có hình dáng kỳ dị, mọc thành bụi cỏ tranh (tussock) thích nghi để sống sót trong điều kiện khắc nghiệt của núi cao. Một điểm khác lạ nữa: hầu hết núi cao Đông Phi có lượng mưa tương tự đều có đới tre, nhưng Kilimanjaro thì không — có thể vì con người đã canh tác ở vùng chân núi suốt gần 2.000 năm, ảnh hưởng lâu dài đến cấu trúc rừng nguyên sinh.

Ai là người đầu tiên chinh phục đỉnh Kilimanjaro?

Người châu Âu đầu tiên nhìn thấy Kilimanjaro là nhà truyền giáo Johannes Rebmann, vào ngày 11/5/1848. Nhưng phải chờ đến năm 1889, đỉnh Uhuru mới chính thức được chinh phục lần đầu, bởi Hans Meyer, Ludwig Purtscheller và Yohanas Kinyala Lauwo — người dẫn đường bản địa đóng vai trò không thể thiếu trong hành trình này.

Ngày nay, tuyến đường phổ biến nhất cho người mới bắt đầu leo Kilimanjaro là Marangu — thường được gọi vui là "tuyến Coca-Cola" vì có nhà nghỉ (hut) dọc đường, khác với các tuyến khác phải cắm trại lều. Dù vậy, đừng nhầm "dễ tiếp cận" với "dễ leo" — độ cao 5.895m vẫn đủ để gây sốc độ cao (altitude sickness) nếu không có kế hoạch leo hợp lý để cơ thể thích nghi dần.

Một biểu tượng của châu Phi, và của cả hành tinh

Với mình, Kilimanjaro là minh chứng sống động cho việc địa chất, khí hậu và độ cao có thể kết hợp để tạo ra một cảnh quan không giống bất kỳ nơi nào khác trên Trái Đất: núi lửa ngủ giữa xích đạo, băng vĩnh cửu đang dần biến mất, và một hệ sinh thái phân tầng độc nhất vô nhị. Ernest Hemingway từng lấy cảm hứng viết truyện ngắn nổi tiếng "Tuyết trên đỉnh Kilimanjaro" — và có lẽ chính sự tương phản kỳ lạ đó là điều khiến ngọn núi này ám ảnh không chỉ các nhà văn, mà cả những người mê khoa học địa chất như mình.

---

📚 Bài viết tham khảo và biên soạn lại từ Wikipedia (CC BY-SA). Xem bản gốc tại Wikipedia Tiếng Việt.

Xem thêm các bài khác trong chuyên mục Kiến thức, toàn bộ bài viết trên blog, hoặc tìm hiểu về mình và blog nếu đây là lần đầu bạn ghé thăm.