Cây vải cổ thụ 150 năm ở Hải Phòng, mỗi mùa thu 5 tạ quả

Có những cái cây mà tuổi đời còn dài hơn cả ký ức của một dòng họ. Hôm nay mình đọc được trên báo Dân trí câu chuyện về một cây vải cổ thụ khoảng 150 năm tuổi ở Hải Phòng, mỗi mùa vẫn cho tới 5 tạ quả, và mình cứ ngồi nghĩ mãi. Không phải vì con số sản lượng, mà vì cách một cái cây có thể đứng đó suốt bốn đời người, chứng kiến bao thăng trầm rồi vẫn lặng lẽ đơm hoa kết trái. Mình muốn kể lại câu chuyện này theo cách của riêng mình, và nhân tiện nói thêm vài điều về giống vải đã làm nên tên tuổi cả một vùng đất.

Cây vải cổ thụ 150 năm tuổi: 4 đời người chăm giữ

Cây vải này nằm trong vườn của một hộ dân ở thôn Phù Tinh, xã Hà Đông, TP Hải Phòng. Theo lời anh Đức Nghĩa — đại diện gia đình sở hữu cây — cây do cụ Dìu trồng nên, đến nay đã truyền qua 4 đời. Người trực tiếp chăm sóc hiện tại là ông Nguyễn Trọng Ngọc, năm nay 60 tuổi.

Điều khiến mình thấy thú vị là gốc gác của cây. Nó không mọc lên tình cờ mà được chiết từ cây vải Tổ khoảng 200 năm tuổi ở làng Thúy Lâm. Nói cách khác, đây là "con" của một cây vải huyền thoại, mang trong mình dòng gen của giống vải đã nuôi sống biết bao thế hệ nông dân.

Một chi tiết nhỏ nhưng đầy sức gợi: anh Trịnh Văn Trường, một người con xa quê đang sống ở Hà Nội, từ nhỏ đã nghe tiếng cây vải này nhưng phải đến tận bây giờ mới có dịp ghé thăm. Hình ảnh cây vải sai trĩu, cành lá phủ kín một góc sân được anh chia sẻ lên mạng xã hội đã nhận về rất nhiều tương tác. Nhiều người tò mò tìm đến chụp ảnh, mua quả về biếu người thân. Mình nghĩ đó chính là sức hút tự nhiên của những thứ vừa cũ kỹ vừa sống động — chúng kể được một câu chuyện mà sản phẩm công nghiệp không bao giờ kể nổi.

Vì sao cây vải vẫn sai trĩu quả sau hơn một thế kỷ?

Đọc kỹ thì mình thấy hành trình tồn tại của cây không hề êm ả. Trước kia cây có tới 5 gốc lớn cạnh nhau. Năm 1996, xã Hà Đông bị ngập lụt nặng khiến một nửa cây chết đi, nay chỉ còn 3 gốc. Cây sống sót được phần lớn nhờ nằm ở vị trí đất cao — một may mắn về địa lý mà không phải cây nào trong vùng cũng có.

Hiện cây cao hơn 3m, đường kính tán lên tới khoảng 20m. Vào mùa quả, gia chủ phải dùng gậy chống đỡ để cành khỏi gãy hoặc sà xuống đất. Riêng chi tiết "chống gậy cho cây" thôi đã đủ cho thấy cây cho quả nhiều đến mức nào: mỗi năm 3-5 tạ, có năm thuận lợi đạt 5-6 tạ. Một phần sản lượng được anh Nghĩa chuyển vào miền Nam bán cho bạn bè, người quen.

Bí quyết giữ cây, theo mình, nằm ở sự kiên nhẫn và cách chăm rất "ông bà ta". Tháng 5 Âm lịch là lúc thu hoạch. Hết vụ, gia chủ mới cắt tỉa cành, bón phân, rồi trát một lớp bùn quanh gốc. Những ngày nắng nóng phải tưới nước vào gốc nhiều lần để cây phát triển tốt.

Câu mình tâm đắc nhất là lời anh Nghĩa: "Ngày xưa thị trường chưa có phân bón như bây giờ. Các cụ tận dụng bùn phù sa dưới lòng sông, lấy về đắp quanh gốc giúp cây hấp thụ những dưỡng chất tốt." Hóa ra cái mà ngày nay người ta gọi là "canh tác hữu cơ" hay "thuận tự nhiên" thì các cụ đã làm từ cả trăm năm trước, chỉ bằng kinh nghiệm và sự quan sát. Đây cũng là lý do mình tin rằng nhiều tri thức bản địa rất đáng được ghi chép lại, kẻo mai một theo thời gian.

Cây vải Tổ Thanh Hà — gốc gác của giống vải trứ danh

Để hiểu vì sao cây vải Phù Tinh quý đến vậy, phải nói về "cụ tổ" của nó. Cây vải Tổ nằm ở thôn Thúy Lâm, do cụ Hoàng Văn Cơm (tên tự Phúc Thành) ươm trồng thành công bằng hạt từ năm 1870. Theo lời kể, thời trai trẻ cụ Cơm thường buôn bán hoa quả; trong một lần dự tiệc với người Hoa tại Hải Phòng, cụ được ăn thử loại vải rất ngon nên mang 3 hạt về ươm thử tại vườn nhà. Từ 3 hạt vải ấy mà thành cả một giống vải lừng danh.

Giống vải này về sau gắn liền với vùng Thanh Hà (Hải Dương cũ), trở thành đặc sản có chỉ dẫn địa lý mà đến giờ vẫn được nhắc tới với sự tự hào. Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn về lịch sử và đặc điểm của giống vải này, có thể tham khảo mục vải thiều Thanh Hà trên Wikipedia. Điều mình muốn nhấn mạnh ở đây là tính liên tục: từ một cây mẹ, người ta chiết cành, nhân giống, rồi mỗi cây con lại tiếp tục câu chuyện của riêng nó ở một mảnh vườn khác. Cây vải Phù Tinh chính là một mắt xích như thế.

Câu chuyện này làm mình nhớ tới hành trình Mùa quả chín xứ Đông mà mình từng đọc — nơi vải thiều và du lịch nông nghiệp được kết nối thành một sản phẩm trải nghiệm. Một cây vải cổ thụ như ở Phù Tinh hoàn toàn có thể trở thành một "điểm dừng" giàu cảm xúc trong những hành trình kiểu đó.

Mùa vải năm nay và câu chuyện được mùa, mất mùa

Trao đổi với báo chí, ông Nguyễn Trọng Chinh — Trưởng thôn Phù Tinh — xác nhận trên địa bàn có cây vải của nhà cụ Dìu ước tính khoảng 150 năm tuổi. Ông cũng nói thẳng rằng con số này chỉ là ước tính của các bậc cao niên truyền lại, nhưng địa phương xác định đây là cây đặc sản cần đưa vào danh mục bảo tồn. Mình đánh giá cao sự thành thật đó: thà nói "ước tính" còn hơn thổi phồng thành con số chính xác mà không ai kiểm chứng được.

Năm nay là một mùa không dễ dàng. Do thời tiết bất lợi ảnh hưởng tới việc ra hoa, sản lượng vải của cả thôn chỉ đạt vài trăm tấn, giảm tới 50% so với năm trước. Bù lại, giá bán cao hơn 3-4 lần, có thời điểm vải loại đắt nhất lên tới 80.000 đồng/kg. Đây là quy luật được mùa mất giá, mất mùa được giá quen thuộc của nông sản Việt — nghe thì đơn giản nhưng phía sau là cả sự bấp bênh mà người nông dân phải gánh.

Phù Tinh vốn là vùng có nghề trồng vải lâu đời với nhiều giống như trứng trắng, trứng dây, u hồng, vải lai, vải thiều. Vải nơi đây ngoài bán cho thương lái đến tận vườn thì chủ yếu xuất khẩu sang Trung Quốc, một phần nhỏ đi Đức và Mỹ. Trận lụt năm 1996 từng xóa sổ rất nhiều cây trồng lâu năm; phần lớn vườn vải hiện nay được trồng lại sau đó nên tuổi cây chỉ hơn 30 năm. Vì thế cây 150 năm tuổi còn sót lại càng trở nên hiếm hoi và đáng giữ gìn.

Góc nhìn của mình: khi một cái cây trở thành di sản sống

Mình nghĩ giá trị lớn nhất của cây vải Phù Tinh không nằm ở 5 tạ quả mỗi mùa. Anh Nghĩa kể rằng mỗi lần về quê, con cháu trong nhà đều quây quần dưới gốc cây ăn bữa cơm, trò chuyện thân tình. Cái cây trở thành nơi neo giữ ký ức, thành một điểm hẹn của dòng họ. Đó là thứ giá trị mà không bảng giá nào đo được.

Mong muốn của gia đình cũng rất giản dị: lan tỏa hình ảnh cây vải cổ thụ để du khách khắp nơi biết đến, góp phần quảng bá đặc sản quê hương. Mình ủng hộ hướng đi này, nhưng cũng mong nó được làm tử tế — bảo tồn trước, khai thác sau, đừng để dòng người hiếu kỳ vô tình làm tổn thương một cái cây đã sống qua bốn đời người. Ở nhiều nước, một cây cổ thụ như vậy sẽ được gắn biển, ghi hồ sơ, thậm chí có người hướng dẫn kể chuyện cho khách. Mình tin Việt Nam mình hoàn toàn làm được điều tương tự.

Câu chuyện cây vải cũng gắn với nhịp mùa rất Việt Nam. Tháng 5 Âm lịch — mùa vải chín rộ — cũng là dịp Tết Đoan Ngọ, khi nhà nhà bày mâm vải, mận để "giết sâu bọ". Những phong tục và sản vật cứ thế gắn bó với nhau, làm nên bản sắc mà mình nghĩ rất nên được kể lại cho thế hệ sau.

Nếu bạn cũng thích kiểu nội dung đi sâu vào đặc sản, vùng đất và con người, mình mời bạn ghé qua chuyên mục Du lịch và Ẩm thực trên blog — nơi mình gom những câu chuyện tương tự. Và nếu muốn theo dõi các bài tổng hợp tin tức được mình kể lại theo góc nhìn riêng, hãy xem thêm ở chuyên mục Báo chí.

Còn bạn, bạn đã bao giờ thấy một cái cây nào ở quê mình sống lâu đến mức trở thành "nhân chứng" của cả dòng họ chưa? Nếu có, mình rất muốn nghe câu chuyện đó. Biết đâu đó lại là một di sản sống khác đang chờ được kể.

Câu chuyện và các thông tin, số liệu trong bài được mình tổng hợp lại từ bài viết trên báo Dân trí, kèm góc nhìn cá nhân. Mọi chi tiết về sản lượng, giá cả chỉ mang tính tham khảo tại thời điểm ghi nhận.