Giếng đẹp xóm em: bình bài thơ của Nguyễn Viết Bình

Mục lục (thu gọn)

Mình vẫn nhớ cảm giác lật đúng trang có bài thơ "Giếng đẹp xóm em" của Nguyễn Viết Bình trong cuốn Tiếng Việt hồi tiểu học, rồi đọc đi đọc lại chỉ vì câu chữ dễ thương đến lạ. Không hoa mỹ, không dài dòng, bài thơ bốn chữ vỏn vẹn vài khổ ngắn nhưng đủ sức kéo cả một góc làng quê Bắc Bộ vào đầu một đứa trẻ chưa từng tận mắt thấy giếng khơi. Bài viết này vừa là một bài bình văn học, vừa là một lần mình ngồi lại lục lại ký ức tuổi thơ của chính mình.

Mảnh ký ức tuổi thơ từ trang sách cũ

Với thế hệ học trò từng học những bài thơ bốn chữ kiểu này, "Giếng đẹp xóm em" không đơn thuần là bài tập đọc để đánh vần hay trả lời câu hỏi cuối bài — nó gần như một giai điệu gối đầu giường. Tiếng đọc bài ê a vang lên trong gian lớp lợp mái ngói, bảng đen phấn trắng, mùi giấy mới của cuốn sách Tiếng Việt luôn là một mảnh ký ức đáng nhớ. Giếng nước, bờ ao, con nghé, bóng trăng — những hình ảnh vốn quen thuộc nơi làng quê, khi đi vào thơ Nguyễn Viết Bình bỗng trở nên lung linh và có nhạc điệu, găm sâu vào tâm trí đứa trẻ thơ ngây lúc bấy giờ.

Nếu bạn để ý, chủ đề "ký ức" thật ra xuất hiện ở rất nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau, không riêng gì thơ ca — mình từng viết về điều này qua góc nhìn điện ảnh trong bài cảm nhận phim The Giver – Người truyền ký ức, nơi ký ức tập thể quyết định cả cách một cộng đồng sống. Còn ở đây, ký ức chỉ đơn giản là một chiếc giếng làng và vài dòng thơ, nhưng sức nặng cảm xúc thì không hề nhỏ hơn.

"Mẹ em gánh nước": giá trị lao động bình dị trong bốn câu thơ

Bài thơ mở đầu bằng một hình ảnh thân thương và ấm áp:

Mẹ em gánh nước
Giếng khơi mát lành
Nấu cơm, cơm dẻo
Luộc rau, rau xanh.

Chỉ với thể thơ bốn chữ ngắn gọn, nhịp điệu nhanh vui, tác giả vẽ nên một bức tranh sinh hoạt gia đình đậm chất đồng quê. Nguồn nước giếng khơi mát lành không chỉ nuôi sống con người mà dường như còn làm cho vạn vật tốt tươi hơn — cơm dẻo hơn, rau xanh hơn. Qua góc nhìn trong trẻo của một đứa trẻ tiểu học, người đọc nhận được một bài học đời sống rất nhẹ nhàng: trân trọng giọt nước sạch, biết ơn bàn tay lao động của mẹ, và yêu thương mái nhà bình yên của mình. Đây chính là điều mình muốn nhấn mạnh xuyên suốt bài bình này — cái hay của "Giếng đẹp xóm em" không nằm ở kỹ thuật gieo vần cầu kỳ, mà ở việc biến một công việc lao động rất đỗi bình thường thành một khoảnh khắc đáng nhớ.

"Nghé ơi, thích không?": sự hồn nhiên và tình yêu loài vật

Cái hay của bài thơ còn nằm ở cách chuyển góc nhìn sinh động, từ con người sang cảnh vật và con vật:

Gội đầu tóc mượt
Rửa tay trắng hồng
Một gàu nước mát
Nghé ơi, thích không?

Hình ảnh "tóc mượt", "trắng hồng" gợi vẻ đẹp khỏe khoắn, sạch sẽ của trẻ con vùng quê. Nhưng chi tiết đắt giá nhất nằm ở câu hỏi ngây ngô: "Nghé ơi, thích không?". Câu hỏi này phản ánh đúng tâm lý tuổi thơ — luôn xem vạn vật xung quanh như những người bạn để chia sẻ. Việc san sẻ "một gàu nước mát" cho chú nghé nhỏ không chỉ mang lại niềm vui hồn nhiên, mà còn âm thầm bồi đắp lòng nhân hậu và tình yêu động vật cho các em nhỏ ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Nhiều bài thơ thiếu nhi cùng thời cũng khai thác motif này, nhưng cách Nguyễn Viết Bình đặt câu hỏi trực tiếp với con nghé — thay vì chỉ miêu tả — khiến đoạn thơ có sinh khí hơn hẳn.

Cúi nhìn giếng nước, thấy cả bầu trời: thiên nhiên qua đôi mắt trẻ thơ

Ở khổ thơ tiếp theo, không gian bài thơ được mở rộng ra cả chiều cao lẫn chiều sâu:

Cúi nhìn giếng nước
Em thấy mây bay
Thấy trời rộng rộng
Vườn xanh bóng cây.

Cái giếng làng không còn là một lòng giếng chật hẹp, mà trở thành một tấm gương phản chiếu cả vũ trụ thu nhỏ. Hành động "cúi nhìn" của đứa trẻ chứa đựng sự tò mò và khám phá rất tự nhiên — giếng nước ôm trọn cả mây trời, cả khu vườn xanh mướt. Cách dùng từ láy "rộng rộng" rất trẻ con, diễn tả đúng sự ngỡ ngàng của đôi mắt thơ ngây trước sự kỳ vĩ của thiên nhiên mà người lớn nhiều khi vô tình bỏ qua.

Bài thơ khép lại bằng một hình ảnh đẹp vào ban đêm:

Giếng đẹp xóm em
Ai tới mà xem
Đêm nhìn mặt nước
Trăng vàng hiện lên.

Lời mời gọi "Ai tới mà xem" mang một niềm tự hào trẻ thơ rất đáng yêu — chiếc giếng ấy là báu vật chung của cả xóm, không của riêng ai. Hình ảnh "trăng vàng hiện lên" trên mặt nước tạo nên một kết thúc lung linh, thơ mộng, để lại trong lòng người đọc cảm giác thanh bình, yên ả.

Vì sao bài thơ "Giếng đẹp xóm em" vẫn neo được ký ức nhiều thế hệ

Nếu phải chọn một câu để tóm gọn giá trị của bài thơ "Giếng đẹp xóm em", mình sẽ chọn thế này: bài thơ chứng minh rằng thơ hay cho trẻ em không cần cầu kỳ, chỉ cần đúng, thật và gần gũi. Mọi hình ảnh trong bài — gánh nước, gội đầu, chia nước cho nghé, cúi nhìn mây trời, ngắm trăng đáy giếng — đều xoay quanh đúng một trục cảm xúc: tình yêu dành cho những điều nhỏ bé quanh mình. Không có khổ thơ nào lạc đề, không có chi tiết nào thừa. Đó cũng là lý do vì sao dù chỉ học qua một lần hồi tiểu học, nhiều người vẫn nhớ được vài câu cho tới tận khi trưởng thành.

Một điểm nữa khiến bài thơ "neo" được lâu trong trí nhớ là cách tác giả để cảm xúc đi theo trình tự tự nhiên của một buổi sáng ở quê: từ việc mẹ gánh nước, đến việc trẻ con tự tắm gội và chia sẻ với con vật, rồi mới mở rộng ra bầu trời và khép lại bằng ánh trăng đêm. Trình tự này giống hệt cách một đứa trẻ quan sát thế giới — từ gần đến xa, từ cụ thể đến trừu tượng — nên đọc lên vừa dễ hình dung, vừa không hề gượng ép. Đó là một kỹ thuật viết cho thiếu nhi mà không phải tác giả nào cũng làm được: giữ ngôn ngữ đơn giản nhưng vẫn có bố cục chặt chẽ bên trong.

Motif "giếng làng" thật ra không phải của riêng Nguyễn Viết Bình — đây là một hình ảnh quen thuộc trong thơ ca Việt Nam nói chung, xuất hiện ở nhiều tác giả và nhiều thời kỳ khác nhau vì gắn liền với đời sống nông thôn truyền thống. Nếu bạn tò mò muốn đọc thêm một bài thơ khác cũng lấy hình ảnh giếng làng làm cảm hứng, có thể tham khảo thêm bài Xóm Giếng của tác giả Anh Vũ trên Thi Viện để thấy cùng một hình ảnh được khai thác theo một sắc thái khác — hoài niệm của người lớn thay vì hồn nhiên của trẻ nhỏ. Muốn có cái nhìn tổng quan hơn về đặc trưng thơ ca Việt Nam qua các giai đoạn, bạn cũng có thể xem thêm bài viết Vietnamese poetry trên Wikipedia.

Đây cũng là lý do mình quyết định mở riêng chuyên mục Văn học trên blog, nằm trong chuyên mục lớn hơn là Đời sống — nơi những mảnh ký ức, bài bình văn học và cảm nhận đọc sách sẽ được gom lại một chỗ, thay vì lạc trong dòng bài viết chung. Nếu bạn quan tâm các chủ đề học đường, thi cử khác trên blog, có thể ghé thêm chuyên mục Giáo dục.

Lời kết: một chiếc vé khứ hồi về tuổi thơ

Bài thơ "Giếng đẹp xóm em" của Nguyễn Viết Bình tuy giản dị nhưng có sức sống bền bỉ. Với những ai từng đi qua tuổi thơ thời sách giáo khoa cũ, bài thơ giống như một chiếc vé khứ hồi quay ngược thời gian. Nó nhắc mình về một thời đi học trong sáng, về tình yêu quê hương bắt nguồn từ những điều nhỏ bé nhất: một gàu nước mát, một bóng cây xanh, và một vầng trăng vàng soi bóng lòng giếng quê.

Nếu bạn cũng có những bài thơ tuổi thơ tương tự muốn cùng ôn lại, hoặc từng học "Giếng đẹp xóm em" ở một cuốn sách khác, hãy nghĩ xem hình ảnh nào trong bài giống với ký ức ở quê hương bạn nhất — giếng làng, gánh nước, hay ánh trăng đáy nước. Mình sẽ tiếp tục viết thêm về các bài thơ, tác phẩm văn học từng gắn với tuổi thơ nhiều người trong chuyên mục Văn học này; bạn có thể ghé lại trang Bài viết hoặc trang Series của blog để không bỏ lỡ những bài tiếp theo.