Thương mại điện tử — Cuộc cách mạng mua sắm trong kỷ nguyên số

Một buổi chiều năm 1971, các sinh viên tại phòng thí nghiệm trí tuệ nhân tạo của Stanford và Viện Công nghệ Massachusetts trao cho nhau một thứ mà họ không thể ngờ sẽ trở thành cột mốc khai sinh ra cả một ngành công nghiệp toàn cầu: đó là một giao dịch cần sa thực hiện qua mạng ARPANET. Hai thập niên trước khi web ra đời, trước khi Jeff Bezos nghĩ về một hiệu sách trực tuyến, trước khi Jack Ma gõ những dòng code đầu tiên cho Alibaba, giao dịch đầu tiên ấy đã đặt viên gạch đầu tiên cho thứ mà sau này Robert Jacobson, trong Đạo luật Thương mại Điện tử của California năm 1984, chính thức gọi là thương mại điện tử.

Bối cảnh và lựa chọn

Định nghĩa thì tưởng chừng khô khan: thương mại điện tử là các hoạt động thương mại bao gồm mua hoặc bán sản phẩm và dịch vụ trên nền tảng trực tuyến. Nhưng đằng sau câu chữ ấy là một cuộc cách mạng làm đảo lộn hoàn toàn cách con người trao đổi hàng hóa, từ những khu chợ nhộn nhịp thời cổ đại đến những mặt tiền phố Wall, và nay là những dòng code chạy trên server cách xa hàng nghìn cây số.

Năm 1979, Michael Aldrich trình diễn hệ thống mua sắm trực tuyến đầu tiên trên thế giới. Đó là một chiếc tivi kết nối với máy tính qua đường dây điện thoại — một ý tưởng đi trước thời đại đến mức phải mất thêm mười lăm năm nữa, với sự ra đời của Netscape Navigator và giao thức mã hóa SSL vào năm 1994, thương mại điện tử mới thực sự bắt đầu cất cánh. SSL, một công nghệ mã hóa tưởng chừng thuần túy kỹ thuật, đã làm được một điều mang tính bước ngoặt: nó khiến người dùng lần đầu dám gõ số thẻ tín dụng của mình vào một ô trống trên trình duyệt và nhấn Enter. Một hành động nhỏ, một bước nhảy vọt của lòng tin.

Những điểm cần so sánh

Năm 1995 là năm bùng nổ của những huyền thoại. Jeff Bezos, một cựu nhân viên phố Wall, mở Amazon — lúc đầu chỉ là một hiệu sách trực tuyến khiêm tốn đặt trong ga-ra ở Seattle. Cùng năm đó, Pierre Omidyar tạo ra eBay, ban đầu với tên gọi AuctionWeb, nơi chiếc bút laser hỏng được bán với giá 14,83 đô-la trong một phiên đấu giá bất ngờ. Bốn năm sau, tại một căn hộ ở Hàng Châu, Jack Ma thành lập Alibaba Group, mang tinh thần kinh doanh của những thương nhân thời Trung Hoa cổ đại lên môi trường số. Những trang web ấy như những hạt giống gieo xuống mảnh đất màu mỡ: thương mại điện tử đang chờ đợi đúng người và đúng thời điểm.

Năm 2000, bong bóng dot-com vỡ tan. Hàng loạt công ty công nghệ phá sản. Amazon, vẫn chưa có lãi, bị giới phân tích hoài nghi. Nhưng giữa đống tro tàn của cuộc khủng hoảng, một điều kỳ lạ đã xảy ra: những doanh nghiệp sống sót trở nên mạnh mẽ hơn. Amazon kiên trì tái đầu tư và đến năm 2003, lần đầu tiên trong lịch sử, họ công bố lợi nhuận cả năm. Alibaba, vừa kịp sống sót qua thời kỳ khó khăn, đã tìm ra hướng đi riêng với mô hình C2C thông qua Taobao và giải pháp thanh toán Alipay.

Đến nay, thương mại điện tử đã chia thành nhiều nhánh với những ký hiệu viết tắt quen thuộc: B2B giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp, B2C giữa doanh nghiệp với người tiêu dùng, C2C nơi hai cá nhân trao đổi với nhau, C2B khi người tiêu dùng bán giá trị của mình cho doanh nghiệp, và D2C — mô hình bán hàng trực tiếp từ nhà sản xuất đến người dùng cuối, đang lên ngôi mạnh mẽ. M-commerce, hay thương mại di động, với sự thống trị của smartphone, đang dần chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong tổng doanh thu toàn cầu.

Gợi ý trước khi quyết định

Bức tranh thị trường hiện tại kể một câu chuyện thú vị. Amazon thống trị nước Mỹ, eBay duy trì một cộng đồng người dùng trung thành với các phiên đấu giá, còn Alibaba chiếm tới 80% thị phần thương mại điện tử Trung Quốc — một con số không tưởng ở bất kỳ thị trường nào khác. Trung Quốc, với doanh thu 899 tỷ đô-la vào năm 2016, chiếm tới 42,4% tổng giá trị thương mại điện tử bán lẻ toàn thế giới, một minh chứng cho sự chuyển dịch táo bạo từ các khu chợ truyền thống sang nền tảng số. Đến năm 2017, thương mại điện tử bán lẻ toàn cầu đã chạm mốc 2.304 nghìn tỷ đô-la.

Tác động của thương mại điện tử lên xã hội là một câu chuyện hai mặt. Một mặt, nó tạo ra vô số cơ hội việc làm mới — từ kỹ sư phần mềm, nhân viên kho vận đến những người bán hàng online. Alibaba đã góp phần tạo ra những “làng Taobao” ở vùng nông thôn Trung Quốc, nơi nông dân trở thành những thương nhân số, bán nông sản trực tiếp ra thị trường mà không cần qua trung gian. Mặt khác, thương mại điện tử cũng gây ra sự mất việc làm đáng kể trong các ngành bán lẻ truyền thống, bưu chính và đại lý du lịch. Đại dịch COVID-19 đẩy nhanh quá trình này: doanh số bán hàng trực tuyến tăng 25% trong thời kỳ dịch bệnh, riêng mua sắm thực phẩm trực tuyến tăng hơn 100%.

Nhưng thương mại điện tử cũng đặt ra những thách thức chưa từng có về an ninh. Mã độc, lừa đảo qua mạng, tấn công vào dữ liệu người dùng là những mối đe dọa thường trực. Các giải pháp như tường lửa, mã hóa dữ liệu và chứng thực số không ngừng được cải tiến để bảo vệ những giao dịch trị giá hàng nghìn tỷ đô-la. Mỗi lần nhấn nút “Mua hàng”, một chuỗi mã hóa phức tạp được kích hoạt, một cuộc chạy đua vũ trang thầm lặng giữa những kẻ tấn công và những người bảo vệ dữ liệu.

Từ giao dịch cầnsa đầu tiên trên ARPANET đến siêu ứng dụng mua sắm có mặt trong túi áo của hàng tỷ người, thương mại điện tử là câu chuyện về cách con người không ngừng tái định nghĩa khái niệm mua bán. Và câu chuyện ấy vẫn đang được viết tiếp, từng cú click chuột.