Nope (2022): Phép Màu Quái Dị Và Cơn Nghiện Cảnh Tượng

Giữa một trường quay đẫm máu, sau khi con tinh tinh Gordy hoành hành và tàn sát dàn diễn viên sitcom, có một chiếc giày — lẻ loi, thẳng đứng, đứng trên đầu ngón chân như thể ai đó đã đặt nó xuống một cách cẩn thận nhất. Không ai nhặt nó lên. Không ai giải thích được nó. Nó chỉ đứng đó, như một dấu chấm hỏi vĩnh viễn giữa biển máu. Với Ricky “Jupe” Park, cậu bé sống sót năm ấy, chiếc giày trở thành vật thiêng. Với Jordan Peele, nó là “phép màu quái dị” (bad miracle) — sợi chỉ đỏ xuyên suốt bộ phim thứ ba của anh.

Sau Get Out (2017) và Us (2019), Jordan Peele trở lại với Nope (2022), một tác phẩm khoa học viễn tưởng kinh dị được anh viết kịch bản, đạo diễn và đồng sản xuất dưới nhãn hiệu Monkeypaw Productions. Dàn diễn viên chính bao gồm Daniel Kaluuya trong vai Otis “OJ” Haywood Jr., Keke Palmer vai Emerald “Em” Haywood — hai anh em điều hành một trang trại ngựa làm phim ở Agua Dulce, California — cùng Steven Yeun vào vai Ricky “Jupe” Park, cựu diễn viên nhí mang theo chấn thương suốt đời, và Michael Wincott trong vai Antlers Holst, nhà quay phim tài ba với khát vọng nghệ thuật đến cùng cực.

Trang trại Haywood và bầu trời không còn an toàn

Mở đầu phim, Otis Haywood Sr. (Keith David) — người cha — thiệt mạng vì một đồng xu nickel rơi thẳng từ bầu trời xuyên qua đầu. Sáu tháng sau, hai con ông, OJ và Emerald, bị sa thải khỏi một đoàn phim khi con ngựa Lucky hoảng sợ trước quả cầu chrome dùng trong hiệu ứng hình ảnh. Để xoay xở tài chính, OJ buộc phải bán dần ngựa cho Jupe Park, người đang vận hành một công viên giải trí theo chủ đề miền viễn Tây mang tên Jupiter’s Claim.

Mọi thứ thay đổi khi họ phát hiện một vật thể bay không xác định lảng vảng trên thung lũng. Không phải đĩa bay bằng kim loại như trong Close Encounters of the Third Kind — thứ này sống, thở, săn mồi. OJ nhận ra rằng nó chỉ tấn công khi bị nhìn thẳng vào mắt. Anh đặt tên cho sinh vật này là “Jean Jacket” — theo tên một con ngựa bất kham mà gia đình từng nuôi. Anh và em gái bắt tay vào kế hoạch ghi lại bằng chứng về sự tồn tại của nó, bất chấp nguy hiểm.

Phân cảnh Jean Jacket trong hình dạng đĩa bay lao vút qua thung lũng, cuốn theo cát bụi và nuốt chửng mọi thứ trên đường đi, được quay trên phim 65mm IMAX — lần đầu tiên trong lịch sử dòng phim kinh dị. Nhà quay phim Hoyte van Hoytema đã sử dụng hai máy quay song song cho những cảnh đêm: một cho hồng ngoại, một cho phim 70mm, chồng lớp để tạo ra thước phim mà mắt thường chưa từng thấy.

Jupe Park, Gordy và cái giá của chấn thương

Trong số những tuyến truyện ám ảnh nhất của Nope là câu chuyện về Jupe Park. Năm 1998, khi còn là diễn viên nhí trong sitcom Gordy’s Home — một chương trình về gia đình có chú tinh tinh tên Gordy — Jupe chứng kiến con tinh tinh nổi điên sau tiếng bóng bay nổ, tấn công toàn bộ dàn diễn viên và đoàn phim cho đến khi bị bắn chết.

Peele kể lại khoảnh khắc đó với một sự kiểm soát đáng sợ: máy quay cố định, ánh sáng lạnh, tiếng bước chân và tiếng thở — còn Gordy hầu như xuất hiện ngoài khuôn hình, để trí tưởng tượng của khán giả làm việc còn khủng khiếp hơn bất kỳ hiệu ứng CGI nào. Sau thảm kịch, Jupe dành phần đời còn lại để phủ lên chấn thương một lớp vỏ “hustle” tư bản — anh bán vé tham quan, trưng bày kỷ vật, và tin rằng mình có một mối liên kết đặc biệt với quái vật.

Đó chính là sai lầm chết người.

Sai lầm của Jupe là nghĩ rằng sống sót qua một cuộc tấn công đồng nghĩa với việc được “chọn”. Anh tin rằng mình có thể thuần hóa Jean Jacket, biết nó thành một tiết mục — “Star Lasso Experience” — như Siegfried & Roy từng làm với hổ trắng. Kết cục: cả khán phòng bị nuốt chửng, chỉ còn lại con ngựa Lucky. Chiếc giày đứng thẳng ngày nào, thứ mà Jupe trân quý như bùa hộ mệnh, không cứu được anh. Nó chỉ là một “phép màu quái dị” — điều kỳ lạ xảy ra trong thảm kịch, không phải điềm báo thiêng liêng.

Jean Jacket: Từ Evangelion đến thiên thần trong Kinh Thánh

Sinh vật trung tâm của Nope là một trong những thiết kế quái vật độc đáo nhất điện ảnh gần đây. Peele từng tiết lộ rằng nguồn cảm hứng chính đến từ các Angel trong Neon Genesis Evangelion — đặc biệt là Sahaquiel, Thiên thần thứ 10, với thiết kế tối giản nhưng đầy uy lực. Ông cộng tác với giáo sư John O. Dabiri của Caltech để hình dung Jean Jacket như một sinh vật săn mồi trên không từng tồn tại ngoài đời thực, với khả năng tạo ra điện trường từ loài cá chình điện và ẩn mình trong mây nhờ cấu trúc như sứa.

Hình dạng cuối cùng của Jean Jacket — khi nó “xòe cánh” thành một tấm màn khổng lồ như sứa, với những dải vải tung bay trong gió — được so sánh với mô tả thiên thần trong sách Nahum (Cựu Ước): “Ta sẽ ném đồ dơ bẩn gớm ghiếc vào ngươi, làm ngươi ra hèn hạ và làm trò cho thiên hạ.” Peele đặt câu thoại đó ngay phần mở đầu phim, như một lời cảnh báo về cách con người giải thích những gì họ không hiểu — nếu bạn thấy một sinh vật nuốt chửng người và bay lên trời, bạn có thể gọi đó là Chúa. Nhưng thực ra chỉ là một con thú săn mồi.

Phê bình cảnh tượng và lịch sử bị xóa nhòa

Cốt lõi của Nope là một bài luận sắc sảo về cơn nghiện cảnh tượng của con người thời hiện đại — thứ mà Peele gọi là “sự đắm chìm vào drama và nguy hiểm đến mức không thể rời mắt”. Gerrick D. Kennedy viết trên GQ rằng bộ phim như một tấm gương soi vào nỗi ám ảnh không thể cưỡng lại của chúng ta trước những thảm kịch được phát trực tiếp. Chính Jordan Peele nói: “Tôi viết kịch bản này khi bị nhốt trong nhà mùa COVID, và điều duy nhất tôi thấy là vòng lặp bi kịch không lối thoát. Tôi muốn làm một bộ phim về bầu trời, về việc liệu chúng ta có dám bước ra ngoài nữa không.”

Phim cũng khai thác sự xóa nhòa lịch sử — cụ thể là lịch sử của những cao bồi da đen ở Hollywood. Dòng họ Haywood tự nhận là hậu duệ của người đàn ông vô danh cưỡi ngựa trong bộ ảnh Animal Locomotion của Eadweard Muybridge — bộ ảnh đầu tiên trong lịch sử tạo ra chuyển động trên màn ảnh. Đó là tuyên ngôn về việc người da đen đã hiện diện trong ngành công nghiệp điện ảnh ngay từ những khung hình đầu tiên, nhưng bị lịch sử bỏ qua. Cảnh Emerald kể về di sản gia đình trước ống kính — với hơn 14 lần quay khác nhau — là một trong những khoảnh khắc mạnh mẽ nhất của phim, nơi Keke Palmer thể hiện trọn vẹn chất ngôi sao của mình.

Di sản và tiếp nhận

Nope ra mắt tại rạp TCL Chinese Theatre ở Los Angeles ngày 18 tháng 7 năm 2022 và được Universal Pictures phát hành rộng rãi ngày 22 tháng 7. Với kinh phí 68 triệu đô la, phim thu về 171,1 triệu đô la trên toàn cầu. Giới phê bình đánh giá cao tham vọng, diễn xuất, quay phim, thiết kế âm thanh và phần nhạc nền của Michael Abels — người đã cộng tác với Peele từ Get Out và Us. Viện phim Mỹ (AFI) vinh danh Nope là một trong mười bộ phim hay nhất năm 2022.

Kể từ khi phát hành, Nope liên tục xuất hiện trong các danh sách phim khoa học viễn tưởng hay nhất thế kỷ 21. Bên cạnh những pha hành động nghẹt thở — như pha thoát thân bằng dây thép gai của Angel, hay cú lao vào sinh quyển của Holst với máy quay tay — thứ đọng lại lâu nhất vẫn là câu hỏi mà Peele đặt ra: liệu chúng ta có dám nhìn đi chỗ khác không, khi một “phép màu quái dị” đang diễn ra trước mắt?

Có lẽ câu trả lời là Nope.