Mua Sắm Bền Vững: Tiêu Dùng Có Trách Nhiệm Thời Thời Trang Nhanh

Tôi còn nhớ lần dọn tủ quần áo cuối năm ngoái. Hàng tá món đồ còn mác, những chiếc áo mua vì đang giảm giá nhưng chưa từng mặc, đôi giày mua vì “xu hướng” rồi nhanh chóng bị lãng quên. Cảm giác ngỡ ngàng khi nhận ra mình đã tiêu một khoản tiền không nhỏ cho những thứ thực ra không cần thiết — và quan trọng hơn, tất cả những thứ đó đều đến từ những chuỗi cung ứng mà tôi không hề biết chúng tác động đến môi trường ra sao.

Khái niệm tiêu dùng bền vững, hay sustainable consumption, được định nghĩa là việc sử dụng sản phẩm và dịch vụ theo cách giảm thiểu tác động đến môi trường. Theo Wikipedia, đây là quá trình đưa ra quyết định một cách có ý thức trong suốt vòng đời tiêu dùng — từ lựa chọn, sử dụng cho đến thải bỏ — nhằm đáp ứng nhu cầu hiện tại mà vẫn giảm thiểu các tác động tiêu cực đến môi trường, kinh tế, xã hội và văn hóa. Khái niệm này bắt nguồn từ mô hình triple bottom line, nhấn mạnh ba trụ cột: môi trường, xã hội và kinh tế trong các hoạt động sản xuất và tiêu dùng.

Tiêu dùng bền vững bao gồm nhiều hành vi. Đó có thể là chủ động lựa chọn sản phẩm xanh, tránh xa các sản phẩm không bền vững, và thực hành kéo dài vòng đời sản phẩm thông qua tái sử dụng và tái chế. Nghiên cứu chỉ ra rằng tiêu dùng bền vững đòi hỏi quá trình ra quyết định phức tạp, vượt ra ngoài hành vi mua sắm đơn thuần để bao gồm cách chúng ta tương tác với sản phẩm trong suốt quá trình sử dụng và thải bỏ.

Một trong những lĩnh vực nóng nhất của tiêu dùng bền vững là thời trang. Ngành công nghiệp thời trang — đặc biệt là thời trang nhanh (fast fashion) — được biết đến với tác động môi trường khổng lồ: từ lượng nước khổng lồ dùng để sản xuất vải denim, vi nhựa từ sợi polyester thoát ra trong mỗi lần giặt, đến điều kiện lao động bất công ở các nhà máy gia công. Trái lại, phong trào slow fashion và thời trang bền vững đang dần hình thành, khuyến khích người tiêu dùng mua ít hơn, chọn chất lượng tốt hơn, và mặc lâu hơn. Khái niệm “30 wears” — tự hỏi liệu mình có mặc món đồ đó ít nhất ba mươi lần trước khi mua — trở thành một nguyên tắc tham khảo trong cộng đồng yêu thời trang có trách nhiệm.

Tiêu dùng có đạo đức, hay ethical consumerism, là một nhánh quan trọng của tiêu dùng bền vững. Theo Wikipedia, đây là hình thức hoạt động của người tiêu dùng dựa trên khái niệm “dollar voting” — mỗi đồng tiền chi ra là một lá phiếu bầu cho thế giới mà chúng ta muốn thấy. Người tiêu dùng có đạo đức chọn mua sản phẩm từ các nhà sản xuất nhỏ, thợ thủ công địa phương, và những công ty bảo vệ động vật lẫn môi trường. Ngược lại, họ tẩy chay sản phẩm sử dụng lao động trẻ em, thử nghiệm trên động vật, hoặc gây hại cho môi trường.

Để giúp người tiêu dùng đưa ra quyết định sáng suốt, nhiều tiêu chuẩn và nhãn chứng nhận đã ra đời: Fairtrade cho sản phẩm thương mại công bằng, FSC cho gỗ khai thác bền vững, MSC cho hải sản đánh bắt bền vững, nhãn hữu cơ Organic, và nhiều chứng nhận khác. Tuy nhiên, các nhãn này cũng đối mặt với nhiều chỉ trích. Không ít trường hợp được cho là greenwashing — khi doanh nghiệp vẽ ra một hình ảnh xanh nhưng thực chất không thay đổi đáng kể hoạt động của mình. Một báo cáo năm 2023 từ Cơ quan Tư vấn Khoa học của Ủy ban châu Âu cho thấy hiệu quả của nhãn thực phẩm liên quan đến sức khỏe chỉ ở mức “thấp đến trung bình”, và việc định hình môi trường thông tin thông qua ghi nhãn là cần thiết nhưng chưa đủ để thúc đẩy chế độ ăn lành mạnh và bền vững.

Một trong những tranh luận lớn nhất trong lĩnh vực này là trách nhiệm thuộc về ai. Có người cho rằng tiêu dùng bền vững chỉ dựa trên lựa chọn cá nhân và không giải quyết được vấn đề mang tính hệ thống. Những người khác lại cho rằng mỗi quyết định chi tiêu là một hành động chính trị. Andrew Wilson, cựu Giám đốc Trung tâm Kinh doanh và Xã hội Ashridge tại Anh, từng nói: “Mua sắm quan trọng hơn bỏ phiếu” — bởi cách chúng ta tiêu tiền phản ánh lựa chọn đạo đức thực sự của mình. Nếu chúng ta nói quan tâm đến môi trường nhưng vẫn mua hàng từ những công ty gây hại cho môi trường, đó là sự đạo đức giả.

Tại Việt Nam, câu chuyện tiêu dùng bền vững mang một màu sắc riêng. Tầng lớp trung lưu đang phát triển nhanh chóng kéo theo nhu cầu mua sắm gia tăng. Bên cạnh các trung tâm thương mại hiện đại, chợ truyền thống và hàng second-hand vẫn là một phần không thể thiếu trong đời sống — và đây lại là những mô hình tiêu dùng khá bền vững ở cấp độ địa phương. Phong trào giảm rác thải nhựa, dùng túi vải thay túi nilon, và mua sắm đồ cũ đang dần phổ biến trong giới trẻ thành thị, đặc biệt là tại Sài Gòn và Hà Nội.

Một điểm đáng khích lệ: theo một khảo sát toàn cầu năm 2024, bất chấp lạm phát và chi phí sinh hoạt tăng cao, nhu cầu của người tiêu dùng đối với hàng hóa bền vững vẫn mạnh mẽ, với nhiều người sẵn sàng trả thêm gần 10% cho sản phẩm xanh. Điều này cho thấy ý thức về tiêu dùng bền vững không chỉ là một xu hướng nhất thời, mà đang trở thành một giá trị ngày càng được coi trọng.

Tiêu dùng bền vững không có nghĩa là ngừng mua sắm. Đó là mua sắm có ý thức. Hỏi trước khi mua: Món đồ này đến từ đâu? Ai làm ra nó? Nó sẽ đi về đâu sau khi tôi không dùng nữa? Và quan trọng nhất: tôi có thực sự cần nó không?