Một góc nhà thờ Đức Bà, Sài Gòn trong lúc đang sửa chữa

Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn đang trong quá trình sửa chữa, nhưng vẫn giữ được vẻ đẹp cổ kính và uy nghiêm vốn có. Giữa những ngày giàn giáo bao quanh, người Sài Gòn và du khách vẫn tìm đến quảng trường Công xã Paris để đứng từ xa ngắm hai tháp chuông đỏ gạch vươn lên bầu trời — một hình ảnh đã gắn với thành phố hơn một thế kỷ rưỡi.

Điểm đến và bối cảnh

Tên gọi chính thức của công trình là Vương cung thánh đường chánh tòa Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội — nhà thờ chính tòa của Tổng giáo phận Sài Gòn. Trước năm 1959, người ta chỉ gọi nó là Nhà thờ Sài Gòn; tên gọi Đức Bà chỉ xuất hiện từ khi bức tượng Đức Bà Hòa Bình được đặt trước khuôn viên năm đó.

Lịch sử hơn một thế kỷ rưỡi

Câu chuyện của nhà thờ bắt đầu từ rất sớm. Ngay sau khi chiếm Sài Gòn, thực dân Pháp đã cho lập một ngôi nhà thờ đầu tiên trên đường Số 5 (nay là đường Ngô Đức Kế). Ngôi nhà thờ bằng gỗ thứ hai được khởi công bên bờ Kinh Lớn năm 1863, hoàn thành năm 1865 — nhưng mối và mọt gỗ nhanh chóng phá hại nó, buộc các buổi lễ phải chuyển sang phòng khánh tiết của Dinh Thống Đốc cũ.

Tháng 8 năm 1876, Thống đốc Nam kỳ tổ chức một kỳ thi vẽ đồ án thiết kế nhà thờ mới. Vượt qua 17 đồ án khác, bản thiết kế của kiến trúc sư J. Bourard với phong cách Romanesque cải biên pha trộn nét Gothic đã được chọn, và vị trí hiện nay được chọn làm nơi xây dựng. Ngày 7 tháng 10 năm 1877, viên đá đầu tiên được đặt; ba năm sau, đúng lễ Phục Sinh ngày 11 tháng 4 năm 1880, nghi thức cung hiến và khánh thành được tổ chức trọng thể. Toàn bộ chi phí xây dựng, trang trí nội thất do Soái phủ Nam Kỳ đài thọ với số tiền 2,5 triệu franc Pháp theo tỷ giá thời bấy giờ — lý do ban đầu nhà thờ còn được gọi là “Nhà thờ Nhà nước”.

Năm 1895, hai tháp chuông được xây thêm với mái chóp cao 21 m theo thiết kế của kiến trúc sư Gardes, nâng tổng chiều cao tháp lên 57 m; trên mỗi đỉnh tháp đính một cây thánh giá cao 3,5 m, ngang 2 m, nặng 600 kg. Tổng thể chiều cao từ mặt đất lên đỉnh thánh giá là 60,5 m.

Tên gọi Đức Bà ra đời năm 1958–1959, khi Linh mục Giuse Phạm Văn Thiên đặt tạc một bức tượng Đức Bà Hòa Bình bằng đá cẩm thạch trắng Carrara của Ý. Bức tượng được tạc tại Pietrasanta, đưa xuống tàu Oyanox từ hải cảng Gênes ngày 8 tháng 1 năm 1959 và tới Sài Gòn ngày 15 tháng 2 năm 1959. Đúng hai ngày sau, Hồng y Krikor Bedros XV Aghagianian làm phép bức tượng; từ sự kiện này, nhà thờ có tên Nhà thờ Chánh Tòa Đức Bà Sài Gòn. Ngày 5 tháng 12 năm 1959, Tòa Thánh tôn phong nhà thờ lên hàng tiểu Vương cung thánh đường, và từ năm 1960 nó trở thành nhà thờ chánh tòa của vị tổng giám mục Sài Gòn cho đến ngày nay.

Kiến trúc: gạch Pháp, kính màu và những con số

Điều làm nên vẻ đẹp trường tồn của nhà thờ nằm ở chính vật liệu. Toàn bộ vật liệu xây dựng từ xi măng, sắt thép đến ốc vít đều được mang từ Pháp sang. Mặt ngoài công trình xây bằng loại gạch đặt làm tại Toulouse, để trần không tô trát — nhờ vậy mà đến nay vẫn giữ màu hồng tươi, không bám bụi rêu. 56 ô cửa kính màu do hãng Lorin của tỉnh Chartres sản xuất.

Thánh đường dài 93 m, nơi rộng nhất 35 m, vòm mái cao 21 m, sức chứa tới 1.200 người. Móng của thánh đường được thiết kế đặc biệt, chịu được tải trọng gấp 10 lần toàn bộ kiến trúc bên trên. Nội thất có hai hàng cột chính hình chữ nhật, mỗi bên sáu chiếc tượng trưng cho 12 vị thánh tông đồ, cùng bàn thờ bằng đá cẩm thạch nguyên khối. Phía trên cửa chính là “gác đàn” với cây đàn organ ống — một trong hai cây đàn cổ nhất Việt Nam hiện nay, dù đã hoàn toàn hỏng do mối ăn phần gỗ bàn phím.

Hệ thống chuông cũng là một kỳ tích. Sáu quả chuông gồm sáu âm được chế tạo tại Pháp và mang qua Sài Gòn năm 1879, tổng trọng lượng 27.055 kg; tính cả hệ thống đối trọng thì là 28.895 kg. Ngày thường, thánh đường chỉ đổ một chuông Mi lúc 5 giờ sáng và chuông Rê lúc 16 giờ 15; đêm vọng Lễ Giáng Sinh mới đổ cả sáu chuông — tiếng chuông ngân xa tới 10 km theo đường chim bay. Giữa hai tháp chuông còn có bộ máy đồng hồ chế tạo tại Thụy Sĩ năm 1887, nặng hơn một tấn.

Trước mặt thánh đường là công viên Công xã Paris với bốn con đường giao nhau tạo thành hình thánh giá. Trung tâm là bức tượng Đức Mẹ Hòa Bình cao 4,6 m, nặng 8 tấn, do nhà điêu khắc G. Ciocchetti thực hiện năm 1959 — Đức Mẹ đứng thẳng, tay cầm trái địa cầu có đính cây thánh giá, mắt đăm chiêu nhìn lên trời như cầu nguyện cho Việt Nam và thế giới được hòa bình. Dưới bệ đá còn có một hộp bạc chứa những lời cầu nguyện của người dân khắp ba miền gửi tới.

Một biểu tượng vượt lên vai trò tôn giáo

Nhà thờ Đức Bà không chỉ là trung tâm của Công giáo ở Sài Gòn, mà còn là điểm đến du lịch quen thuộc bậc nhất thành phố. Những công trình kiến trúc biểu tượng của Việt Nam như Cố đô Huế hay nhà thờ Đức Bà đều mang một câu chuyện lịch sử riêng — và dù giàn giáo sửa chữa có che đi vài góc nhìn, vẻ đẹp của tòa thánh đường gạch đỏ vẫn là thứ mà người ta dễ dàng nhận ra từ bất kỳ con phố nào dẫn về trung tâm.