Vì sao manga Nhật Bản chinh phục toàn cầu?
Duy Nguyen
Năm 2021, một cột mốc lịch sử đã xảy ra mà ít người để ý: manga Nhật Bản chiếm 76% tổng doanh số truyện tranh và tiểu thuyết đồ họa tại Mỹ. Bốn nhà xuất bản manga lớn nhất thế giới — Shueisha, Kodansha, Kadokawa và Shogakukan — đã vượt qua mọi đối thủ phương Tây. Năm 2024, thị trường manga nội địa Nhật Bản đạt kỷ lục 704,3 tỷ yen (khoảng 4,7 tỷ đô la), trong đó mảng kỹ thuật số chiếm 512 tỷ yen. Và ở Pháp — thị trường manga lớn thứ hai thế giới — 55% tổng số truyện tranh bán ra là manga.
Làm thế nào một loại hình giải trí từ một quốc đảo Đông Á lại có thể chinh phục hàng trăm triệu độc giả trên toàn thế giới?
Từ Hokusai đến Tezuka — khởi nguồn của manga
Thuật ngữ “manga” (漫画) — ghép từ “man” (ngẫu hứng) và “ga” (hình vẽ) — đã xuất hiện từ cuối thế kỷ 18. Cuốn sách tranh Shiji no yukikai của Santō Kyōden (1798) được coi là tác phẩm đầu tiên sử dụng từ này. Nhưng người phổ biến nó chính là họa sĩ ukiyo-e lừng danh Hokusai, với bộ Hokusai Manga (1814–1834) gồm hàng nghìn nét vẽ ghi lại cuộc sống thường nhật, thần thoại và võ thuật.
Tuy nhiên, manga hiện đại như chúng ta biết ngày nay bắt đầu từ thời hậu chiến. Năm 1947, một bác sĩ trẻ tên Osamu Tezuka xuất bản Shin Takarajima (Tân Bảo Đảo) — một cuốn manga dài 200 trang sử dụng kỹ thuật điện ảnh: các khung hình được cắt dựng như một bộ phim, với những cú zoom từ xa đến gần, góc quay đa dạng và chuyển động liên tục. Đây là cuộc cách mạng. Tezuka, sau này được gọi là “Thần Manga”, đã tạo ra Astro Boy (Tetsuwan Atom) — tác phẩm đặt nền móng cho ngành công nghiệp manga và anime Nhật Bản.
Song song với Tezuka, Machiko Hasegawa với Sazae-san — một manga về cuộc sống gia đình thường nhật qua góc nhìn phụ nữ — đã định hình thể loại shōjo manga (manga cho nữ) và chứng minh rằng manga không chỉ dành cho trẻ em trai.
Hệ thống phân phối độc đáo
Không giống truyện tranh phương Tây thường được xuất bản thành tập, manga Nhật Bản có một hệ thống phân phối đặc biệt: các tạp chí dày cộp (từ 200 đến hơn 850 trang) in trên giấy báo rẻ tiền, mỗi tuần hoặc mỗi tháng một số, với 20–40 trang cho mỗi series. Tạp chí nổi tiếng nhất là Weekly Shōnen Jump (ra mắt năm 1968), nơi từng đăng tải Dragon Ball, One Piece, Naruto và Attack on Titan.
Hệ thống này tạo ra ba lợi thế: một là rẻ — độc giả chỉ phải trả 200–300 yen cho một tạp chí với hàng chục series; hai là nhanh — tác giả có thể nhận phản hồi từ độc giả hàng tuần và điều chỉnh cốt truyện; ba là cạnh tranh — các series yếu bị cắt (cancel) sau vài số. Mô hình này buộc các tác giả luôn phải sáng tạo, luôn phải giữ chân độc giả.
Sau khi một series đủ dài, các chương được in lại thành tankōbon — tập sách bìa mềm chất lượng cao — bán tại mọi hiệu sách, cửa hàng tiện lợi và máy bán hàng tự động.
Đa dạng thể loại — thứ gì đó cho tất cả mọi người
Khác với định kiến “manga là cho trẻ em”, manga Nhật Bản phục vụ mọi lứa tuổi và giới tính:
- Kodomo (trẻ em): Doraemon, Pokémon, Anpanman
- Shōnen (nam thiếu niên): Dragon Ball, Naruto, One Piece, Attack on Titan, Jujutsu Kaisen
- Shōjo (nữ thiếu niên): Sailor Moon, Cardcaptor Sakura, Fruits Basket, Nana
- Seinen (nam trưởng thành): Berserk, Ghost in the Shell, Vinland Saga, Monster
- Josei (nữ trưởng thành): Honey and Clover, Princess Jellyfish, Chihayafuru
Mỗi nhóm độc giả có phong cách vẽ, cách kể chuyện và chủ đề riêng. Ranh giới không tuyệt đối — nhiều độc giả nam vẫn đọc shōjo, và ngược lại — nhưng sự phân loại này cho phép các nhà xuất bản tiếp cận chính xác từng phân khúc thị trường.
Kỹ thuật kể chuyện đặc thù
Manga đọc từ phải sang trái, từ trên xuống dưới — một sự khác biệt lớn so với truyện tranh phương Tây. Nhiều nhà xuất bản ban đầu đã lật ngược trang (flipping) để phù hợp với thói quen đọc của phương Tây, nhưng nhanh chóng nhận ra rằng làm vậy phá hủy bố cục của tác giả — một chiếc áo có chữ “MAY” bị lật thành “YAM” — và hầu hết các bản dịch hiện nay đều giữ nguyên hướng đọc gốc.
Nhưng yếu tố quan trọng nhất là kỹ thuật kể chuyện “cinematic” của Tezuka. Manga không chỉ là tranh vẽ — nó là sự kết hợp giữa điện ảnh và hội họa. Các góc máy, tốc độ khung hình, khoảng trắng giữa các khung — tất cả được tính toán để tạo ra nhịp điệu đọc. Một trang manga có thể kể một cảnh hành động nhanh trong vài khung hình nhỏ, rồi một khoảnh khắc tĩnh lặng trải dài trên một trang đầy đủ.
Sức mạnh của dōjinshi và fan culture
Dōjinshi — manga tự xuất bản bởi fan — là một hiện tượng văn hóa độc đáo của Nhật Bản. Tại Comiket, hội chợ truyện tranh lớn nhất thế giới với hơn 500.000 lượt khách trong ba ngày, các tác giả nghiệp dư bán tác phẩm của mình — nhiều tác phẩm trong số đó là fan fiction hoặc parody của các series nổi tiếng.
Hệ sinh thái này tạo ra một vòng tròn đạo đức lành mạnh: fan yêu thích một series đến mức muốn tự sáng tác, các tác giả chuyên nghiệp khuyến khích điều đó (thay vì đe dọa kiện tụng như phương Tây), và từ trong đám đông dōjinshi đó, những tài năng mới được phát hiện và trở thành mangaka chuyên nghiệp. One-Punch Man là một ví dụ điển hình: bắt đầu như một webcomic nghiệp dư của ONE, sau đó được làm lại chuyên nghiệp bởi Yusuke Murata và trở thành một trong những manga bán chạy nhất thế giới.
Xuất khẩu văn hóa
Sự bùng nổ của manga trên toàn cầu bắt đầu từ thập niên 1990. Sailor Moon đã xuất khẩu đến hơn 23 quốc gia. Pokémon trở thành hiện tượng toàn cầu. Dragon Ball Z phủ sóng truyền hình khắp châu Mỹ Latinh, châu Âu và châu Á.
Tại Pháp, manga bắt đầu xâm nhập từ cuối thập niên 1990 và nhanh chóng bùng nổ. Đến năm 2021, 55% truyện tranh bán ra tại Pháp là manga — vượt qua cả truyện tranh Pháp-Bỉ (bande dessinée) vốn có truyền thống lâu đời. 75% giá trị thẻ Culture Pass (300 euro) dành cho thanh niên 18 tuổi tại Pháp được chi cho manga.
Tại Đức, manga chiếm 70% thị trường truyện tranh. Tại Tây Ban Nha, Festival Manga Barcelona thu hút hơn 163.000 người tham dự. Tại Mỹ, Viz Media — nhà xuất bản manga — trở thành nhà xuất bản truyện tranh và tiểu thuyết đồ họa lớn nhất nước Mỹ với 23% thị phần.
2026 và tương lai
Manga đã không còn là một “mốt” nhất thời. Nó là một ngành công nghiệp giải trí toàn cầu với doanh thu hàng tỷ đô la, một ảnh hưởng văn hóa sâu rộng từ thời trang, điện ảnh đến kiến trúc. Các nền tảng đọc manga kỹ thuật số như Jump+, Piccoma và Comico đã mở rộng thị trường ra toàn cầu, phá bỏ rào cản ngôn ngữ và địa lý.
