Lịch sử Tetris: câu chuyện trò chơi điện tử huyền thoại

Gần như mọi người từng chạm tay vào một chiếc máy chơi game — dù là máy tính bàn đời đầu, Game Boy thập niên chín mươi hay chỉ là chiếc điện thoại bỏ túi hôm nay — đều từng ít nhất một lần để những khối gạch nhiều màu rơi xuống, xoay, khớp, rồi tan biến trong tiếng “bụp” thỏa mãn. Nhưng ít người tự hỏi: trò chơi xếp hình đơn giản đến mức trẻ em năm tuổi cũng chơi được này thực ra sinh ra từ đâu? Câu trả lời nằm ở một nơi cách xa mọi nền công nghiệp game phương Tây — tại Liên Xô những năm 1984-1985, trên một chiếc máy tính đã lỗi thời, trong một viện nghiên cứu trí tuệ nhân tạo.

Một trò chơi sinh ra từ bộ xếp hình

Mọi chuyện bắt đầu với Alexey Pajitnov, một kỹ sư phần mềm làm việc tại Trung tâm Điện toán Dorodnitsyn thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô. Công việc hàng ngày của ông là nghiên cứu kỹ thuật nhận dạng tiếng nói và trí tuệ nhân tạo — những mảng đề tài hàn lâm chẳng liên quan gì đến trò chơi. Trước Tetris, ông từng lập trình vài trò giải đố trên chiếc máy Elektronika 60 của viện, một bản sao của dòng PDP-11 do DEC sản xuất, và đến thời điểm đó đã trở nên lỗi thời.

Vào tháng 6 năm 1984, trong lúc mày mò với một bộ xếp hình pentomino — những viên gạch ghép từ năm hình vuông nhỏ — ngay tại văn phòng, Pajitnov nhen nhóm ý tưởng đưa trò chơi này lên máy tính. Ông viết phiên bản đầu tiên cho hệ điều hành RT-11 bằng ngôn ngữ Pascal. Vì Elektronika 60 không có giao diện đồ họa, ông phải vẽ khung chữ nhật và các viên gạch bằng dấu cách và dấu ngoặc — một màn chơi thô sơ đến khó tin so với những gì trò chơi này trở thành sau này.

Nhận thấy pentomino với mười hai hình dạng khác nhau sẽ khiến trò chơi quá phức tạp, ông thiết kế lại thành tetromino — bốn hình vuông ghép lại — giảm xuống còn bảy hình dạng. Đó chính là bảy khối gạch mà hàng tỷ người đã quen thuộc suốt bốn thập kỷ. Cơ chế xoay gạch và xóa hàng ngang hoàn chỉnh cũng được lập trình ngay từ đầu. Cái tên Tetris bắt nguồn từ tiền tố “tetra” (bốn) ghép với tennis, môn thể thao mà Pajitnov yêu thích. Phiên bản đầu tiên được hoàn thiện vào khoảng năm 1985.

Ông giới thiệu trò chơi với các đồng nghiệp, và họ nhanh chóng bị cuốn hút. Chỉ vài tuần sau, Tetris xuất hiện ở mọi văn phòng của Viện Hàn lâm, rồi lan đến bất kỳ viện nào có máy tính ở Moskva. Một người bạn của Pajitnov, Vladimir Pokhilko, mang Tetris về Viện Y tế Moskva và cài vào máy tính của viện — để rồi phải xóa trò chơi đi vì mọi người đều ngừng làm việc để chơi.

Từ Moskva lan ra thế giới

Pajitnov muốn đưa Tetris lên dòng máy IBM PC vì màn hình hiển thị chất lượng cao hơn Elektronika 60. Ông cùng hai đồng nghiệp thực hiện việc này trong hai tháng bằng Turbo Pascal: Dmitry Pavlovsky phụ trách cơ chế bảng điểm, còn Vadim Gerasimov — một thực tập sinh mới 16 tuổi được xem là thần đồng máy tính — tạo giao diện màu cho trò chơi. Phiên bản IBM PC được phân phát miễn phí bằng đĩa mềm trong phạm vi Trung tâm Điện toán, và không lâu sau lan rộng ra toàn thành phố Moskva.

Cột mốc tiếp theo đến sớm đến bất ngờ: tháng 11 năm 1985, Tetris đạt giải nhì tại một cuộc thi trò chơi điện tử ở Zelenodolsk. Đến năm 1986, gần như tất cả những ai có máy tính IBM tại Moskva và nhiều thành phố lớn khác đều đã chơi Tetris ít nhất một lần — một tốc độ lan truyền tự nhiên đáng kinh ngạc ở thời chưa có internet.

Bước ngoặt thương mại đến từ Robert Stein, doanh nhân phần mềm của hãng Andromeda Software tại London, khi nhận ra tiềm năng của Tetris trong một chuyến đi tới Hungary vào tháng 6 năm 1986. Ông liên hệ với Pajitnov qua fax và mua quyền cấp phép — dù chỉ dựa trên một tin nhắn fax, thứ có thể được coi là hợp đồng có giá trị pháp lý tại phương Tây. Năm 1988, Stein bán quyền phát hành tại châu Âu cho Mirrorsoft và tại Hoa Kỳ cho Spectrum HoloByte. Cả hai công ty phát hành trò chơi vào tháng 1 năm 1988 và gặt hái thành công thương mại: Mirrorsoft bán hàng chục nghìn bản chỉ trong hai tháng, Spectrum HoloByte bán hơn 100.000 bản trong một năm nhờ truyền miệng và các bài đánh giá tích cực. Phiên bản của Spectrum HoloByte được “đại tu” đồ họa lẫn âm nhạc với chủ đề Nga — màn chơi trang trí tranh vẽ công viên và tòa nhà Nga, bao bì màu đỏ chủ đạo với chữ Kirin.

Henk Rogers và bản hợp đồng thay đổi lịch sử

Năm 1988, tại Hội chợ Điện tử Tiêu dùng ở Las Vegas, Henk Rogers — người đứng đầu công ty Bullet-Proof Software của Nhật Bản — phát hiện ra Tetris. Năm đó, Spectrum HoloByte bán quyền phát hành các trò chơi của mình tại Nhật Bản cho Bullet-Proof Software. Tetris gặt hái thành công toàn cầu; riêng tại Nhật, hơn hai triệu bản cho máy Famicom được bán ra. Sự đơn giản của Tetris cùng thành công trên Famicom thu hút sự chú ý của Nintendo, vốn đang chuẩn bị ra mắt Game Boy — dòng máy chơi game cầm tay đầu tiên của họ. Rogers, người thân thiết với chủ tịch Nintendo Hiroshi Yamauchi, bắt đầu tìm mua quyền phát hành Tetris trên dòng máy cầm tay.

Tháng 2 năm 1989, Rogers bất ngờ xuất hiện tại văn phòng Elorg — tổ chức nhà nước nắm độc quyền cấp phép phần mềm của Liên Xô — ở Moskva mà không được mời. Ông kết bạn với Pajitnov qua những ván cờ vây, và nhờ đó có được sự ủng hộ của cha đẻ trò chơi suốt quá trình đàm phán. Chủ tịch Elorg Nikolai Belikov, nhận ra những thỏa thuận của Stein chưa chắc chắn, đã thu hồi quyền phát hành trên máy console và cầm tay của Stein để bán cho Nintendo. Chi nhánh Nintendo tại Hoa Kỳ ký hợp đồng với Elorg với giá 500.000 USD, cộng tiền hoa hồng 0,50 USD trên mỗi bản bán ra.

Vụ việc kéo theo một cuộc chiến pháp lý nổi tiếng: tháng 3 năm 1989, Nintendo yêu cầu Atari Games — vốn mua quyền từ Mirrorsoft qua công ty con Tengen — dừng sản xuất phiên bản Tetris cho NES. Ngày 15 tháng 6 năm 1989, hai bên ra tòa tại San Francisco; thẩm phán Fern M. Smith bác bỏ lập luận của Atari rằng NES là “một loại máy tính” và ra án lệnh tạm thời có lợi cho Nintendo sáu ngày sau đó. Atari Games dừng bán, bỏ lại hàng nghìn băng trò chơi trong nhà kho — những băng qua tay sau này được bán lại tới 300 USD.

Tetris trên Game Boy phát hành tại Nhật ngày 14 tháng 6 năm 1989 và tại Hoa Kỳ ngày 31 tháng 7 cùng năm dưới dạng trò chơi đi kèm máy. Phiên bản NES cũng ra mắt trong năm đó. Thành công vượt xa mọi dự đoán: 35 triệu bản Game Boy được bán ra, thu về 80 triệu USD doanh thu, trở thành phiên bản Tetris bán chạy nhất lịch sử và đẩy mạnh danh tiếng của cả trò chơi lẫn dòng máy. Người ta nói “Tetris là Game Boy, Game Boy là Tetris” — và quả thực, hai cái tên đó gắn với nhau đến mức không thể tách rời trong ký ức của cả một thế hệ.

Hơn 520 triệu bản và di sản

Quyền sở hữu Tetris của Viện Khoa học hết hạn vào năm 1995, đưa quyền sở hữu trò chơi về lại với Pajitnov — người đã di cư sang Seattle năm 1991 nhờ sự hỗ trợ của Rogers. Năm 1996, Rogers thành lập The Tetris Company, trong đó quyền sở hữu được chia đều giữa Elorg và công ty Blue Planet Software của ông; đến năm 2005, Rogers mua lại Elorg và đổi tên thành Tetris Holding. Từ đó, Tetris chính thức có chủ sở hữu rõ ràng sau hơn một thập kỷ rối ren pháp lý.

The Tetris Company từ năm 1996 phát hành và duy trì một bản quy định tiêu chuẩn cho các phiên bản Tetris được cấp phép — cập nhật hằng năm — dù Pajitnov coi đây là điểm khởi đầu chứ không phải yêu cầu cứng nhắc. Nhiều cơ chế quen thuộc ngày nay xuất phát từ đó: tính năng giữ một viên gạch để dùng sau (từ The New Tetris, 1999), hệ thống xoay Super Rotation System và cơ chế xoay vô cực (từ Tetris Worlds, 2001). Hơn 200 phiên bản của trò chơi đã được phát hành trên hơn 65 nền tảng bởi nhiều công ty khác nhau; Guinness công nhận Tetris là trò chơi điện tử có nhiều phiên bản nhất với hơn 220 phiên bản trên hơn 70 nền tảng. Đến nay, series Tetris là trò chơi điện tử bán chạy thứ hai mọi thời đại với hơn 520 triệu bản, phần lớn đến từ các phiên bản di động — hơn 100 triệu lượt tải trả phí chỉ riêng giai đoạn 2005-2010.

Vì sao Tetris không bao giờ cũ

Nhìn lại, điều kỳ diệu của Tetris nằm ở sự tối giản tuyệt đối: bảy hình dạng, một khung chữ nhật, một quy luật duy nhất. Không cốt truyện, không nhân vật, không đồ họa đẹp — vậy mà trò chơi sinh ra trên một chiếc máy tính lỗi thời ở Moskva vẫn sống sót qua mọi cuộc cách mạng công nghệ, từ đĩa mềm đến đám mây. Có lẽ chính vì nó không phụ thuộc vào công nghệ, mà phụ thuộc vào một thứ con người ai cũng có: sự thèm muốn sắp xếp trật tự trong một thế giới liên tục rơi xuống. Tetris không cạnh tranh với đồ họa của ngành công nghiệp game hiện đại — nó chơi trên tâm lý, một thứ không bao giờ lỗi thời.

Trò chơi này cũng là lời nhắc về sự thật trớ trêu của lịch sử: người tạo ra nó không nhận được đồng nào trong suốt nhiều năm — Pajitnov nói rằng “việc nhiều người yêu thích trò chơi của tôi đến vậy là đã đủ để tôi vui rồi”. Phải mất hơn một thập kỷ, đến khi quyền sở hữu về lại với ông vào năm 1996, cha đẻ của Tetris mới có vị thế xứng đáng với tạo vật của mình. Một câu chuyện về sự kiên nhẫn, về những hợp đồng fax, ván cờ vây và án lệnh tòa án — nhưng trên hết, về một ý tưởng đơn giản đúng lúc, đúng chỗ, làm thay đổi vĩnh viễn cách cả thế giới giải trí.

Thông tin nhanh

Điểm cộng và điều cần biết

Điểm cộng

• Luật chơi đơn giản trong một phút, nhưng có chiều sâu chiến thuật để chơi cả đời
• Có mặt trên hơn 65 nền tảng — từ máy tính Liên Xô đến điện thoại thông minh
• Phiên bản Game Boy được coi là trò chơi “đột phá” của dòng máy, gắn liền với cả một thế hệ
• Tiêu chuẩn hóa bài bản qua Tetris Guidelines từ năm 1996

Điều cần biết

• Pajitnov không nhận được tiền bản quyền suốt nhiều năm do rối ren pháp lý và luật sở hữu trí tuệ thời Liên Xô
• Quyền phát hành từng là đề tài của vụ kiện Nintendo vs Atari Games năm 1989
• Trò chơi từng khiến nhân viên Viện Y tế Moskva ngừng làm việc đến mức phải gỡ cài đặt
• 35 triệu bản Game Boy là phiên bản Tetris bán chạy nhất lịch sử

Tetris là trò chơi điện tử thuộc sở hữu của The Tetris Company, hiện đang được quản lý bởi Tetris, Inc. dưới sự lãnh đạo của Maya Rogers, con gái Henk Rogers.

Nếu bạn yêu thích những câu chuyện về lịch sử ngành game, đừng bỏ qua bài viết về lịch sử game Việt Nam hay bức tranh về thể thao điện tử Việt Nam năm 2026 để thấy thể loại giải trí này đã lớn mạnh đến đâu ở quê nhà.