Lịch sử Amazon: từ hiệu sách trực tuyến đến đế chế thương mại điện tử

Người ta thường kể câu chuyện của Amazon như một truyền thuyết Silicon Valley: một người đàn ông bỏ công việc lương cao ở phố Wall, dọn về một ngôi nhà thuê ở vùng ngoại ô Seattle, và gõ những dòng code đầu tiên của một hiệu sách trực tuyến ngay trong gara. Ba thập kỷ sau, cái tên ấy đã trở thành thứ gì đó lớn hơn nhiều so với một trang web bán hàng — nó là hạ tầng của cả nền thương mại điện tử lẫn một phần của internet. Hiểu lịch sử Amazon chính là hiểu cách thương mại điện tử toàn cầu đã được định hình.

Khởi đầu: hiệu sách trong gara

Ngày 5 tháng 7 năm 1994, Jeff Bezos chính thức thành lập công ty tại Bellevue, Washington với cái tên ban đầu là “Cadabra”. Ông rời New York City để đến khu vực Seattle, nơi có nguồn nhân lực kỹ thuật dồi dào từ Microsoft và Đại học Washington, cùng khoảng cách gần với một kho sách phân phối lớn ở Roseburg, Oregon. Ban đầu, công ty vận hành ngay trong gara ngôi nhà của Bezos trên phố Northeast 28th Street ở Bellevue — chi tiết mà hôm nay đã trở thành huyền thoại khởi nghiệp.

Tháng 11 năm 1994, Bezos đổi tên công ty thành Amazon để phản ánh tham vọng của mình: Amazon là dòng sông lớn nhất thế giới, và ông muốn hiệu sách của mình trở thành hiệu sách lớn nhất thế giới. Ngày 16 tháng 7 năm 1995, trang web chính thức đi vào hoạt động như một hiệu sách trực tuyến, lấy nguồn sách trực tiếp từ các nhà bán buôn và nhà xuất bản. Trong hai tháng đầu, Amazon đã bán sách đến cả 50 tiểu bang và hơn 45 quốc gia, doanh số đạt 20.000 USD mỗi tuần.

Ngày 15 tháng 5 năm 1997, Amazon phát hành cổ phiếu lần đầu (IPO) với giá 18 USD mỗi cổ phiếu trên sàn Nasdaq với mã chứng khoán AMZN, huy động được 54 triệu USD. Phải đến quý 4 năm 2001, sau khi bong bóng dot-com vỡ và cuốn đi vô số công ty internet, Amazon mới có lợi nhuận đầu tiên — chỉ vỏn vẹn 1 cent mỗi cổ phiếu trên doanh thu hơn 1 tỷ USD, nhưng đủ để chứng minh mô hình kinh doanh lạ lẫm của Bezos có thể tồn tại.

Từ sách đến siêu thị của mọi thứ

Amazon không ngồi yên với sách. Năm 1998, công ty bắt đầu bán nhạc và video, đồng thời mở rộng quốc tế bằng việc mua lại các hiệu sách trực tuyến ở Anh và Đức. Đến năm 1999, danh mục hàng hóa mở rộng sang nhạc, trò chơi điện tử, đồ điện tử tiêu dùng, đồ gia dụng, phần mềm, trò chơi và đồ chơi. Chiến lược liên tục bổ sung chủng loại mới khiến Amazon được gọi là “The Everything Store” — cửa hàng của mọi thứ, và dần trở thành nhà bán lẻ trực tuyến lớn nhất thế giới, bán từ sách, điện tử, thực phẩm đến trang sức, thể thao.

Một cột mốc quan trọng khác là chương trình Fulfillment by Amazon (FBA) ra mắt tháng 9 năm 2006, cho phép các cá nhân và công ty nhỏ — được gọi là “người bán bên thứ ba” — bán hàng thông qua kho bãi và hạ tầng xử lý đơn của Amazon. Chính sự kết hợp giữa bán lẻ trực tiếp và sàn giao dịch cho người bán thứ ba này đã biến Amazon thành một hệ sinh thái, thay vì chỉ một cửa hàng.

AWS và Kindle: hai cú đặt cược lớn

Năm 2002, Amazon ra mắt Amazon Web Services (AWS) với trọng tâm ban đầu là cung cấp các API cho nhà phát triển web. Nhưng bước ngoặt thực sự đến năm 2006 khi AWS chuyển hướng sang dịch vụ doanh nghiệp với Amazon S3 (lưu trữ dữ liệu, tháng 3 năm 2006) và Amazon EC2 (cho thuê sức mạnh điện toán, tháng 8 năm 2006) — cho phép các công ty thuê chỗ lưu trữ dữ liệu và sức mạnh điện toán thay vì phải tự xây dựng hạ tầng. Ngày nay AWS là nhà cung cấp dịch vụ điện toán đám mây lớn nhất thế giới, mảng kinh doanh mà hầu như không ai hình dung được khi Amazon chỉ bán sách.

Cùng thời kỳ đó, ngày 19 tháng 11 năm 2007, Amazon ra mắt Kindle — máy đọc sách điện tử dùng màn hình mực điện tử. Kindle thay đổi cách người ta đọc: đến tháng 7 năm 2010, doanh số sách điện tử cho Kindle lần đầu vượt doanh số sách bìa cứng. Từ một hiệu sách bán sách giấy, Amazon tự tạo ra cả một nền tảng xuất bản kỹ thuật số, và Lab126 — bộ phận phát triển phần cứng — tiếp tục cho ra đời các thiết bị tiêu dùng như tablet Fire và loa thông minh Echo.

Amazon Prime và hạ tầng giao hàng

Tháng 2 năm 2005, Amazon ra mắt Amazon Prime — gói thành viên với mức phí cố định 79 USD một năm cho phép giao hàng miễn phí trong hai ngày tại Mỹ cho mọi đơn hàng hợp lệ. Prime không chỉ là chương trình giao hàng; nó trở thành xương sống của hệ sinh thái Amazon, gắn kết hàng trăm triệu khách hàng với công ty qua dịch vụ video, nhạc, sách điện tử. Đến năm 2021, Prime có 200 triệu thành viên trên toàn thế giới — con số được nhắc đến như một trong những yếu tố giúp Amazon vượt Walmart thành nhà bán lẻ lớn nhất thế giới bên ngoài Trung Quốc.

Để đáp ứng lời hứa giao nhanh, Amazon liên tục xây dựng hạ tầng hậu cần khổng lồ. Năm 2012, công ty mua Kiva Systems với giá 775 triệu USD — hãng sản xuất robot di chuyển hàng hóa trong kho, mở đầu cho tự động hóa kho bãi. Năm 2013, Amazon hợp tác với Bưu điện Mỹ để giao hàng vào Chủ nhật. Tính đến năm 2018, riêng Mỹ đã có 75 trung tâm hoàn tất đơn hàng và 25 trung tâm phân loại với hơn 125.000 nhân viên — một đế chế logistics mà không nhà bán lẻ trực tuyến nào khác có được.

Những thương vụ mua lại lớn

Tăng trưởng của Amazon còn đến từ chuỗi thương vụ mua lại có chủ đích. Năm 2013, Amazon mua Goodreads, mạng xã hội dành cho người yêu sách. Tháng 8 năm 2014, công ty chi 970 triệu USD mua Twitch, nền tảng phát trực tiếp trò chơi điện tử, bước vào lĩnh vực giải trí và streaming. Năm 2017, Amazon mua chuỗi siêu thị Whole Foods Market với giá 13,7 tỷ USD — cú đặt cược lớn nhất vào bán lẻ vật lý, đưa công ty vào ngành hàng tạp hóa. Năm 2018, công ty mua Ring với giá khoảng 1 tỷ USD, sở hữu dòng camera an ninh gia đình, từ đó mở rộng hệ sinh thái nhà thông minh.

Ngày nay và thách thức

Ngày nay Amazon không còn đơn thuần là một công ty bán lẻ. Với doanh thu 716,9 tỷ USD (năm 2025) và khoảng 1,576 triệu nhân viên, Amazon hoạt động trên năm trụ cột lớn: thương mại điện tử, điện toán đám mây (AWS), quảng cáo trực tuyến, streaming và giải trí, cùng trí tuệ nhân tạo. Trụ sở chính đặt tại Seattle, Washington và Arlington County, Virginia. Tháng 7 năm 2021, Bezos rời ghế CEO để trở thành chủ tịch điều hành hội đồng quản trị, nhường lại cho Andy Jassy — cựu CEO của AWS.

Nhưng quy mô càng lớn, áp lực càng nhiều. Amazon liên tục bị chỉ trích về các hành vi chống cạnh tranh, điều kiện làm việc của công nhân kho bãi, nỗ lực chống lại công đoàn, tác động môi trường và cách đối xử với người bán nhỏ. Công ty cũng đã trải qua nhiều đợt cắt giảm nhân sự: tháng 1 năm 2023 cắt hơn 18.000 việc làm, tháng 10 năm 2025 công bố kế hoạch giảm 14.000 vị trí văn phòng, và tháng 1 năm 2026 tiếp tục sa thải khoảng 16.000 nhân viên văn phòng trong bối cảnh chuyển đổi sang trí tuệ nhân tạo. Tháng 12 năm 2024, công nhân Amazon tại ít nhất bốn bang đã đình công do công đoàn Teamsters lãnh đạo.

Thông tin nhanh

Điểm cộng và điều cần biết

Câu chuyện của Amazon nhắc chúng ta một bài học đơn giản: những đế chế lớn nhất thường khởi đầu nhỏ nhất, và đôi khi từ một cuốn sách được bán qua internet trong gara. Ở Việt Nam, các sàn thương mại điện tử như Shopee, Lazada hay Tiki đang chạy đua với cùng những công thức mà Amazon đã kiểm chứng suốt ba thập kỷ — giao nhanh, hoàn trả dễ, và xây dựng niềm tin từ trải nghiệm nhỏ nhất. Tìm hiểu thêm về thương mại điện tử là gì để hiểu bức tranh toàn cảnh của cuộc chơi mà Amazon đã thắng lớn.