K-pop và làn sóng Hallyu — Từ Gangnam Style đến thế hệ toàn cầu

Năm 2012, một người đàn ông Hàn Quốc ngoài bốn mươi với cặp kính râm và bộ vest sặc sỡ xuất hiện trên màn ảnh, nhảy một điệu nhảy như cưỡi ngựa vô hình. Không ai — kể cả Psy, chủ nhân của ca khúc đó — có thể dự đoán rằng “Gangnam Style” sẽ trở thành video đầu tiên trên YouTube cán mốc một tỷ lượt xem. Nhưng đó không phải là khởi đầu của K-pop, mà chỉ là giây phút thế giới mở to mắt nhìn về một hiện tượng đã âm ỉ suốt hai thập kỷ.

Bối cảnh và nội dung

Thuật ngữ “K-pop” lần đầu tiên xuất hiện trên tạp chí Billboard vào tháng 10 năm 1999, trong một bài báo của phóng viên Cho Hyun-jin về thị trường nhạc sống Hàn Quốc. Nhưng câu chuyện của K-pop bắt đầu sớm hơn thế rất nhiều. Năm 1992, một nhóm nhạc ba người mang tên Seo Taiji and Boys trình diễn ca khúc “I Know” trên chương trình truyền hình Hàn Quốc. Với sự pha trộn giữa hip-hop Mỹ, techno và rock, họ đã tạo ra một cú sốc văn hóa. Khán giả trẻ cuồng nhiệt, còn thế hệ cũ thì hoảng hốt. Nhưng không thể phủ nhận: Seo Taiji and Boys đã thay đổi nền âm nhạc Hàn Quốc mãi mãi.

Từ thành công đó, Lee Soo-man — người sáng lập SM Entertainment vào năm 1995 — đã xây dựng một hệ thống đào tạo thần tượng chưa từng có. Ông cho ra mắt H.O.T. và S.E.S., những nhóm nhạc thế hệ đầu tiên của K-pop, với quy trình đào tạo bài bản: tuyển chọn qua audition, sống tập thể trong ký túc xá, học hát, nhảy, ngoại ngữ và cả cách ứng xử trước công chúng. Cùng thời gian, YG Entertainment được thành lập bởi Yang Hyun-seok — cựu thành viên Seo Taiji and Boys — và JYP Entertainment ra đời từ Park Jin-young, một ca sĩ R&B nổi tiếng. Ba công ty này, cùng với Hybe Corporation sau này, tạo thành “Big 4” thống trị ngành công nghiệp K-pop.

Hệ thống đào tạo của K-pop — thường bị báo chí phương Tây gọi là “robot” — thực chất là một cỗ máy sản xuất nghệ sĩ cực kỳ tinh vi. The Wall Street Journal từng đưa tin rằng chi phí đào tạo một thần tượng dưới trướng SM Entertainment lên đến trung bình 3 triệu đô la Mỹ. Các thực tập sinh, nhiều khi mới 12-13 tuổi, ký hợp đồng ràng buộc và sống trong môi trường quản lý chặt chẽ. Họ học hát, nhảy, nói tiếng Anh và tiếng Nhật, và chuẩn bị cho ngày ra mắt — một ngày có thể không bao giờ đến nếu họ bị đào thải.

Những điểm đáng chú ý

Nhưng chính sự khắc nghiệt này đã tạo ra những sản phẩm âm nhạc với chất lượng cao đến khó tin. Vũ đạo đồng bộ đến từng độ mili giây, những màn “formation changing” ngoạn mục — nơi các thành viên đổi vị trí liên tục mà không ai vấp ngã — và những điệu nhảy “point choreography” đơn giản nhưng gây nghiện như điệu nhảy của “Sorry Sorry” (Super Junior) hay “Abracadabra” (Brown Eyed Girls). K-pop không chỉ là âm nhạc, đó là một màn trình diễn thị giác tổng thể.

Bước ngoặt lớn đến vào đầu thập niên 2000, khi BoA — một cô gái 14 tuổi — phá bỏ rào cản giữa Hàn Quốc và Nhật Bản. Album đầu tay Listen to My Heart (2002) giúp cô trở thành ngôi sao Hàn Quốc đầu tiên chinh phục thị trường Nhật sau chiến tranh thế hệ thứ hai. Năm 2008, 68% tổng kim ngạch xuất khẩu K-pop từ Hàn Quốc là sang Nhật Bản. TVXQ, Super Junior, BigBang, Wonder Girls và Girls’ Generation lần lượt ra mắt và tạo nên những cơn sốt khắp châu Á.

Sự bùng nổ thực sự của K-pop trên toàn cầu gắn liền với YouTube và mạng xã hội. Nếu làn sóng Hallyu thế hệ đầu — từ cuối thập niên 1990 đến đầu 2000 — chỉ giới hạn trong phạm vi châu Á với phim truyền hình Hàn Quốc làm chủ đạo, thì Hallyu 2.0, bắt đầu từ năm 2008, được thúc đẩy bởi K-pop lan truyền qua các nền tảng trực tuyến. Người hâm mộ từ khắp nơi trên thế giới không chỉ xem mà còn tạo ra nội dung: những video cover nhảy, phản ứng, và các bản dịch lời bài hát theo thời gian thực.

Dấu ấn và sức ảnh hưởng

“Gangnam Style” năm 2012 là cột mốc không thể quên. Nó đưa K-pop vào ý thức đại chúng toàn cầu. Nhưng duy trì đà đó mới là điều khó — và K-pop đã làm được. BTS, nhóm nhạc nam ra mắt năm 2013 từ một công ty nhỏ là Big Hit Entertainment (sau này trở thành Hybe), đã phá vỡ mọi giới hạn. Họ không chỉ đứng đầu bảng xếp hạng Billboard mà còn nói chuyện tại Liên Hợp Quốc, phát hành album bán chạy nhất lịch sử Hàn Quốc, và xây dựng một cộng đồng fan — ARMY — có sức ảnh hưởng vượt xa âm nhạc.

Blackpink, nhóm nhạc nữ của YG Entertainment, cũng ghi tên mình vào lịch sử với những kỷ lục YouTube và Billboard. Họ trở thành nhóm nhạc nữ châu Á đầu tiên biểu diễn tại Coachella và có album bán chạy nhất của một nhóm nhạc nữ trên Billboard 200.

Năm 2019, Hàn Quốc xếp thứ sáu trong các thị trường âm nhạc thế giới, dẫn đầu bởi BTS và Blackpink. Năm 2020, thị trường âm nhạc Hàn Quốc tăng trưởng 44,8% — mức tăng nhanh nhất trong năm của bất kỳ thị trường lớn nào. Bốn công ty lớn — SM, YG, JYP và Hybe — thống trị ngành, nhưng xu hướng mới đang thay đổi: các nhóm nhạc được sản xuất xuyên quốc gia, với thành viên đến từ nhiều quốc gia, như JO1 (Nhật Bản) và Katseye (toàn cầu).

Góc nhìn tổng quan

Sự trỗi dậy của K-pop không chỉ là hiện tượng âm nhạc. Nó là một phần của làn sóng Hallyu rộng lớn hơn — sự lan tỏa văn hóa Hàn Quốc ra thế giới. Từ phim truyền hình như Winter Sonata (gây sốt tại Nhật Bản năm 2004), Jewel in the Palace (phát sóng tại hơn 80 quốc gia), đến thành công của Parasite tại Oscar và Squid Game trên Netflix, Hallyu đã trở thành một tài sản kinh tế và ngoại giao quan trọng của Hàn Quốc.

Bảo tàng Victoria and Albert ở London đã tổ chức triển lãm “Hallyu! The Korean Wave” từ tháng 9 năm 2022, trưng bày lịch sử của làn sóng văn hóa này qua thời trang, âm nhạc, khiêu vũ và nghệ thuật. Triển lãm sau đó đã đi qua Boston, San Francisco, Zurich và Canberra, nhận được sự hoan nghênh của giới phê bình.

K-pop vẫn còn những vấn đề: hợp đồng khắc nghiệt, áp lực tinh thần khủng khiếp lên các nghệ sĩ trẻ, sự kiểm soát gắt gao từ công ty quản lý, và những tranh cãi về tính thương mại hóa. Nhưng không thể phủ nhận rằng, từ một nhóm nhạc thử nghiệm đầu thập niên 1990, K-pop đã trở thành một hiện tượng văn hóa toàn cầu, thay đổi cách thế giới nhìn nhận về âm nhạc châu Á. Và câu chuyện đó vẫn đang được viết tiếp mỗi ngày.