Cố đô Huế: lịch sử kinh thành triều Nguyễn và di sản UNESCO

Sớm tinh mơ bên bờ bắc sông Hương, dòng nước phẳng lặng phản chiếu mái ngói rêu phong của Kỳ Đài và những bức tường thành trầm mặc. Con thuyền rồng chậm rãi trôi, tiếng ca Huế chưa kịp ngân xa đã tan vào sương sớm. Đứng trước cổng Ngọ Môn, nhiều người không khỏi tự hỏi: vì sao giữa một dải đồng bằng hẹp và ít dân, Huế lại được chọn làm kinh đô của một triều đại phong kiến kéo dài hơn một thế kỷ rưỡi?

Vì sao Huế trở thành kinh đô

Câu trả lời bắt đầu từ những trang sử xa hơn nhiều. Năm 1687, chúa Nguyễn Phúc Thái dời phủ chúa về làng Phú Xuân thuộc huyện Hương Trà; đến năm 1738, vũ vương Nguyễn Phúc Khoát đưa phủ chúa trở lại Phú Xuân và yên vị ở đó cho đến khi thất thủ trước quân họ Trịnh năm 1774. Phú Xuân vì thế đã là thủ phủ của Đàng Trong suốt thời kỳ các chúa Nguyễn cầm quyền. Đến năm 1788, sau khi lên ngôi hoàng đế, Quang Trung vẫn chọn Phú Xuân làm kinh đô của triều Tây Sơn, dù sau đó ông từng có ý định xây Phượng Hoàng trung đô ở Nghệ An nhưng công trình còn dang dở thì vua qua đời.

Năm 1802, Nguyễn Ánh lật đổ nhà Tây Sơn, lên ngôi lấy niên hiệu Gia Long và lập ra nhà Nguyễn — triều đại phong kiến cuối cùng trong lịch sử Việt Nam. Ông vẫn chọn Huế làm kinh đô vì trước đó chín đời chúa Nguyễn đã chọn đất Phú Xuân, vì Huế nằm ở trung tâm lãnh thổ thống nhất khi ấy, và vì ông lo ngại dân chúng phía Bắc còn thương tiếc triều Lê. Huế giữ sứ mệnh kinh đô cho đến năm 1945, khi hoàng đế cuối cùng Bảo Đại thoái vị, khép lại hơn một thế kỷ rưỡi của triều Nguyễn.

Kinh thành Huế: ba vòng thành trong 30 năm

Ngay khi lên ngôi, Gia Long đã cho khảo sát địa hình từ năm 1803 đến 1804, rồi khởi công xây dựng kinh thành từ năm 1805 và hoàn chỉnh vào năm 1832 dưới triều vua Minh Mạng. Công trình mang lối kiến trúc Vauban — kiểu thành lũy hình ngôi sao du nhập từ phương Tây — kết hợp với nguyên tắc địa lý phong thủy phương Đông, với vòng tường thành chu vi 10.571 m, 24 pháo đài, 10 cửa chính cùng 1 cửa phụ và hệ thống hào nước phức tạp.

Kinh thành Huế được tổ chức thành ba vòng thành lồng vào nhau: Kinh thành là vòng ngoài cùng, bên trong là Hoàng thành bảo vệ các cung điện quan trọng và miếu thờ tổ tiên nhà Nguyễn, và trong cùng là Tử Cấm thành dành riêng cho vua cùng hoàng gia. Toàn bộ quần thể được bố trí đăng đối trên một trục dọc xuyên suốt từ mặt nam ra mặt bắc, dựa vào phong thủy thiên nhiên: núi Ngự Bình làm tiền án, sông Hương làm minh đường, cồn Hến và cồn Dã Viên lần lượt là tả Thanh Long và hữu Bạch Hổ. Không gian đã chọn, người đã định — câu hỏi còn lại chỉ là thời gian đủ để hoàn thành.

Ngọ Môn và điện Thái Hòa

Bước qua vòng Kinh thành, du khách gặp Ngọ Môn, cổng chính phía nam của Hoàng thành, được xây dựng vào năm Minh Mạng thứ 14 (1833). Ngọ Môn nghĩa là cổng xoay về hướng Ngọ, tức hướng Nam — theo Dịch học, hướng dành cho bậc vua chúa. Trên cổng là lầu Ngũ Phụng, biểu tượng được nhắc đến nhiều nhất của cố đô. Phía sau là điện Thái Hòa, xây dựng năm 1805 thời Gia Long, nơi diễn ra các buổi đại triều vào ngày mồng một và rằm âm lịch hằng tháng, cùng lễ đăng quang, sinh nhật vua và tiếp sứ thần; năm 1833, Minh Mạng cho dời điện về mé nam và làm lại đồ sộ, lộng lẫy hơn.

Xuyên suốt ba vòng thành, con đường Thần đạo chạy từ bờ sông Hương, mang trên mình những công trình quan yếu nhất của Kinh thành: Nghinh Lương Đình, Phu Văn Lâu, Kỳ Đài, rồi đến Ngọ Môn, điện Thái Hòa và các cung điện phía trong. Hai bên đường là hàng trăm công trình lớn nhỏ bố trí cân đối, đan xen cây cỏ — một tổng thể kiến trúc hiếm có của Việt Nam, gợi nhớ đến những công trình kiến trúc biểu tượng khác như nhà thờ Đức Bà Sài Gòn giữa lòng Sài Gòn, dù khác nhau về quy mô và vai trò lịch sử.

Lăng tẩm và cảnh quan

Về phía tây kinh thành, dọc hai bờ sông Hương, lăng tẩm các vua Nguyễn được xem là những thành tựu của nền kiến trúc cổ Việt Nam. Lăng Minh Mạng (Hiếu lăng) do vua Thiệu Trị cho xây từ năm 1840 đến 1843 trên núi Cẩm Khê, nơi hội lưu của hai dòng Hữu Trạch và Tả Trạch hợp thành sông Hương. Lăng Tự Đức được chính nhà vua cho xây dựng khi còn tại vị trong một thung lũng hẹp, khởi đầu mang tên Vạn Niên Cơ, sau đổi thành Khiêm Cung rồi Khiêm Lăng — một quần thể có kiến trúc cầu kỳ, phong cảnh sơn thủy hữu tình, được coi là một trong những lăng tẩm đẹp nhất của vua chúa nhà Nguyễn. Không gian lăng tẩm đều tuân thủ triết lý phong thủy phương Đông: sơn triều thủy tụ, tiền án hậu chẩm, tả long hữu hổ.

Trong kinh thành, hồ Tịnh Tâm được cải tạo từ năm 1822 với sự tham gia của tới 8.000 binh lính, đến năm 1838 trở thành chốn tiêu dao giải trí của triều đình và được xem là một trong những cảnh đẹp của đất Thần Kinh. Ngoài kinh thành còn có Văn Miếu xây dựng chính thức năm 1808 dưới triều Gia Long để thờ Khổng Tử và dựng bia tiến sĩ, cùng Hổ Quyền — đấu trường xây năm Minh Mạng thứ 11 (1830), nơi từng diễn ra những trận đấu giữa hổ và voi.

Di sản thế giới UNESCO

Ngày 11 tháng 12 năm 1993, tại hội nghị lần thứ 17 của Ủy ban Di sản Thế giới họp ở Cartagena, Colombia, Quần thể di tích Cố đô Huế được ghi danh là Di sản văn hóa thế giới theo tiêu chí (iii) — bằng chứng nổi bật của quyền lực phong kiến Việt Nam đã mất, đỉnh cao vào đầu thế kỷ XIX — và tiêu chuẩn (iv) — ví dụ nổi bật của một kinh đô phong kiến phương Đông. Trong gần 400 năm từ 1558 đến 1945, Huế từng là thủ phủ của chín đời chúa Nguyễn ở Đàng Trong, kinh đô của triều Tây Sơn, rồi kinh đô của quốc gia thống nhất dưới 13 triều vua Nguyễn. Mười năm sau, ngày 7 tháng 11 năm 2003, nhã nhạc cung đình Huế được UNESCO ghi danh là Kiệt tác di sản phi vật thể của nhân loại.

Con đường đến danh hiệu này không dễ dàng. Trải qua chiến tranh, nhiều công trình trở thành phế tích, Tử Cấm thành gần như bị xóa sổ. Năm 1981, Tổng giám đốc UNESCO Amadou Mahtar M’Bow đã ra lời kêu gọi quốc tế cứu vãn Huế, khởi động một cuộc vận động lớn; nhóm công tác Huế–UNESCO được thành lập năm 1982. Qua gần hai thập kỷ, nhiều di tích hư hỏng từ 30–60% đã được tu bổ, trong đó có Ngọ Môn, điện Thái Hòa, Kỳ Đài. Đến năm 1998, UNESCO chính thức chuyển sang giai đoạn ủng hộ phát triển bền vững — một hành trình hồi sinh hiếm có, không khác gì cách vịnh Hạ Long được cả thế giới chung tay gìn giữ như một kỳ quan thiên nhiên.

Huế hôm nay

Ngày nay, Quần thể di tích Cố đô Huế là di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1272/QĐ-TTg ngày 12 tháng 8 năm 2009 của Thủ tướng Chính phủ, nằm trong danh sách 130 di tích quốc gia đặc biệt quan trọng. Từ năm 2019 đến 2025, tỉnh Thừa Thiên – Huế triển khai đề án di dời dân cư, giải phóng mặt bằng khu vực I hệ thống di tích Kinh thành với kinh phí hơn 4.000 tỷ đồng, để trả lại không gian tôn tạo di sản. Huế cũng trở thành thành phố Festival tổ chức hai năm một lần, nơi di sản và đời sống đương đại gặp nhau.

Điểm cộng và điều cần biết khi tham quan

Đứng lại bên bờ sông Hương khi chiều muộn, nhìn mái Ngọ Môn chìm dần vào hoàng hôn, có lẽ ta hiểu vì sao UNESCO từng ví Huế như một tài sản văn hóa cần được bảo vệ vì lợi ích của nhân loại. Hơn hai thế kỷ kể từ ngày Gia Long khởi công, kinh thành vẫn đứng đó — không chỉ là thành quách của một triều đại đã qua, mà còn là câu chuyện dài về cách một dân tộc chọn cho mình một trung tâm quyền lực, rồi học cách giữ gìn nó cho muôn đời sau.