Board Game: Thế Giới Giải Trí Bàn Cờ Và Sự Phục Hưng Kỷ Nguyên Số

Tối thứ bảy, thay vì cắm mặt vào màn hình điện thoại hay lướt Netflix, một nhóm bạn trẻ quây quần bên chiếc bàn gỗ. Trên mặt bàn là một tấm bảng in hình những ô đất, những lá bài nhỏ xếp chồng, những quân cờ nhiều màu sắc. Tiếng cười vang lên, những cuộc đàm phán, đổi chác, thậm chí là “phản bội” diễn ra trong không khí sôi động. Board game — trò chơi bàn cờ — đang trở thành “buổi hẹn hò mới” của giới trẻ đô thị, một sự phục hưng ngoạn mục mà ít ai ngờ tới.

Board game là một loại trò chơi trên bàn, trong đó những quân cờ hoặc vật đánh dấu được đặt và di chuyển trên một bề mặt đã được kẻ vạch sẵn theo một bộ luật chơi nhất định. Thuật ngữ “board game” được ghi nhận sử dụng lần đầu tiên vào khoảng thập niên 1840–1850.

Từ Senet đến Catan

Lịch sử board game kéo dài hàng thiên niên kỷ. Senet của Ai Cập cổ đại, có niên đại khoảng 3100 năm trước Công nguyên, được cho là trò chơi bàn cờ lâu đời nhất thế giới, với những mảnh bàn chơi được tìm thấy trong các ngôi mộ thời kỳ Tiền Vương triều và Vương triều thứ Nhất. Bên kia thế giới, cờ Vây (Go) ra đời tại Trung Quốc vào khoảng thế kỷ thứ 10 đến thứ 4 trước Công nguyên. Cờ vua (chess) xuất hiện ở Ấn Độ vào thế kỷ thứ 6. Backgammon có nguồn gốc từ Lưỡng Hà cổ đại khoảng 5000 năm trước. Mancala, một dòng trò chơi rộng lớn với nhiều biến thể, được tìm thấy ở khắp châu Phi, Trung Đông và Nam Á.

Giai đoạn 1880–1920 được nhà sử học nghệ thuật người Mỹ Margaret Hofer gọi là “Thời kỳ Hoàng kim” của board game tại Mỹ, khi sản xuất hàng loạt khiến board game trở nên rẻ hơn và phổ biến hơn. Monopoly ra đời năm 1935 và trở thành board game thương mại thành công nhất, được bán tại 103 quốc gia với 37 ngôn ngữ. Scrabble xuất hiện năm 1938.

Bước ngoặt đến năm 1995, khi The Settlers of Catan ra mắt. Trò chơi mang phong cách Đức (German-style board game) này được ghi nhận là đã đưa board game châu Âu ra thế giới và mở rộng thị trường board game hobbyist đến đại chúng. Carcassonne (2000) và Ticket to Ride (2004) tiếp nối thành công, đánh dấu sự chuyển dịch khỏi sự thống trị của những cái tên thế kỷ 20 như Monopoly và Game of Life.

Cuộc phục hưng board game

Đầu thế kỷ 21 chứng kiến một “Thời kỳ Hoàng kim mới” — cái được gọi là Board Game Renaissance. Những năm cuối thập niên 1990, các công ty bắt đầu sản xuất nhiều board game hơn để phục vụ thị trường toàn cầu đang mở rộng. Dữ liệu từ BoardGameGeek cho thấy số lượng board game được xuất bản mỗi năm tăng vọt từ vài trăm lên hàng nghìn.

Kickstarter và các nền tảng gây quỹ cộng đồng đã thay đổi cuộc chơi. Những nhà thiết kế độc lập có thể huy động vốn trực tiếp từ người chơi, bỏ qua các nhà xuất bản truyền thống. Các board game café mọc lên như nấm — chỉ riêng năm 2016, hơn 5.000 board game café đã mở cửa tại Mỹ. Ở Trung Quốc, các thành phố như Thượng Hải có nhiều quán board game hơn cả Starbucks.

Thể loại và sự đa dạng

Board game ngày nay vô cùng đa dạng. Abstract strategy — những trò chơi chiến thuật thuần túy như cờ vua, cờ Vây. Eurogame — board game kiểu Đức với cơ chế quản lý tài nguyên, hạn chế yếu tố may rủi, tiêu biểu như Catan. Wargames — tái hiện các trận chiến lịch sử. Ameritrash/thematic — board game giàu chủ đề và kể chuyện. Party game — dành cho những buổi tụ tập đông người. Cooperative — người chơi hợp tác chống lại trò chơi, như Pandemic, nơi cả đội cùng chiến đấu chống lại đại dịch toàn cầu. Legacy — trò chơi thay đổi vĩnh viễn qua từng ván, như Risk Legacy.

Công nghiệp và giải thưởng

Ngành công nghiệp board game tổ chức những hội chợ lớn như Gen Con tại Mỹ và Essen Spiel tại Đức, nơi hàng nghìn tựa game mới được ra mắt mỗi năm. Giải thưởng Spiel des Jahres (Trò chơi của Năm) của Đức là một trong những giải thưởng danh giá nhất, có ảnh hưởng lớn đến doanh số toàn cầu.

Board game trong thời đại số

Sự phát triển của board game không chỉ giới hạn ở đời thực. BoardGameArena, Tabletopia và Tabletop Simulator đã đưa board game lên nền tảng kỹ thuật số, cho phép người chơi kết nối từ xa. Đại dịch toàn cầu đã thúc đẩy mạnh mẽ xu hướng này, biến board game trực tuyến thành một cứu cánh cho những người yêu thích thể loại giải trí này trong thời gian giãn cách xã hội.

Lợi ích xã hội và nhận thức

Board game không chỉ là giải trí. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng board game giúp phát triển tư duy chiến lược, tăng cường kỹ năng xã hội thông qua tương tác trực diện, và kích thích các chức năng nhận thức như trí nhớ, khả năng tập trung và giải quyết vấn đề.

Board game tại Việt Nam

Tại Việt Nam, board game café đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống giải trí đô thị. Từ Sài Gòn đến Hà Nội, những quán board game với hàng trăm tựa game nhập ngoại và nội địa mọc lên, trở thành điểm hẹn cuối tuần của giới trẻ. Catan, Codenames, Exploding Kittens, Ma Sói (Werewolf) là những cái tên quen thuộc. Các giải đấu board game cũng dần xuất hiện, cho thấy thị trường board game Việt Nam đang đi theo đà phát triển chung của thế giới.

Từ những bàn cờ senet khắc trên đá sa thạch cách đây hơn năm nghìn năm đến những board game café sầm uất ở Sài Gòn, board game đã đi một hành trình dài. Trong thời đại mà mọi thứ đều được số hóa, việc ngồi lại với nhau quanh một bàn cờ, nhìn vào mắt nhau và tương tác trực tiếp, có lẽ chính là điều quý giá nhất mà board game mang lại.