Hòa bình Mỹ-Iran: bước ngoặt hay ảo vọng?

Những tuần vừa qua, thế giới chứng kiến một tin tức hiếm hoi khiến dòng căng thẳng trong quan hệ quốc tế tạm thời hạ nhiệt: Mỹ và Iran đồng thời xác nhận đạt được thỏa thuận hòa bình sơ bộ. Đọc tin này, tôi không thể không cảm thấy một tia hy vọng lẫn hoài nghi. Vì sao? Bởi lịch sử những năm qua cho ta thấy: mỗi lần khi hai cường quốc này bước gần nhau, lại có thứ gì đó làm họ nước đôi quay lưng.

Từ chiến trường tới bàn đàm phán

Tôi còn nhớ cách đây vài tháng, thế giới đang ở giai đoạn nguy hiểm nhất kể từ cuộc chiến Iraq năm 2003. Những đòn không kích của Mỹ và Israel nhằm vào cơ sở hạt nhân Iran, tiếp theo là các hoạt động quân sự trả đũa liên tiếp — những tấu kịch chiến tranh cổ xưa: tôi đánh bạn, bạn đánh tôi, và cứ thế mà leo thang.

Điều nguy hiểm nhất không phải là những vụ nổ hay tên lửa, mà ở eo biển Hormuz. Con đường hẹp này xử lý khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu. Khi Iran kiểm soát thực tế Hormuz và Mỹ phong tỏa các cảng Iran, toàn bộ hệ thống cung cấp năng lượng thế giới gần như tê liệt.

Rồi bất ngờ thay, Pakistan nổi lên như một bên trung gian hiệu quả. Sau nhiều vòng đàm phán bí mật tại Islamabad, cả hai bên đều nhận ra một sự thật cay đắng: sức mạnh quân sự có giới hạn của nó. Mỹ chịu áp lực kinh tế và chính trị từ giá nhiên liệu tăng vọt; Iran khổ sở dưới gánh nợ kinh tế từ chiến tranh kéo dài. Cả hai đều cần một cách thoát.

Thị trường năng lượng: bước nhẹ nhõm đầu tiên

Tác động rõ rệt nhất xuất hiện ngay trên thị trường dầu mỏ. Giá Brent giảm hơn 4%, xuống 83-84 USD/thùng. Các nhà đầu tư coi việc mở lại Hormuz là dấu hiệu căng thẳng đang hạ nhiệt. Tôi hiểu được sự nhẹ nhõm của các nước như Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ — những quốc gia phụ thuộc vào dầu Vùng Vịnh. Họ đã sống trong tình trạng bất an quá lâu.

Nhưng tôi cũng biết: thị trường chỉ phản ánh kỳ vọng, không phải thực trạng. Hạ tầng xuất khẩu Iran đã bị ảnh hưởng nặng nề. Nếu đàm phán hạt nhân đổ vỡ hoặc có hành động quân sự mới, giá dầu hoàn toàn có thể bật tăng trở lại với tốc độ đáng sợ.

Bàn cờ địa chính trị: những kỳ vọng khác nhau

Điều tôi lo lắng nhất không phải ở thị trường năng lượng, mà ở những kỳ vọng hoàn toàn khác nhau từ từng bên.

Mỹ muốn nhanh chóng hạ nhiệt. Washington nhấn mạnh chấm dứt các hoạt động quân sự trên tất cả mặt trận, kể cả nơi Hezbollah được Iran hậu thuẫn đang đối đầu với Israel. Nhưng Tehran? Iran lại cho rằng vấn đề Hezbollah, Houthi hay "Trục Kháng chiến" không nằm trong phạm vi đàm phán hiện nay.

Sự khác biệt này là mầm mống của bất ổn tương lai. Chỉ cần một vụ phóng rocket từ Li Băng hay một tranh cãi về hoạt động thanh sát hạt nhân, thỏa thuận này có thể sụp đổ.

Israel? Thái độ của Tel Aviv vẫn là "chưa đủ". Giới lãnh đạo Israel luôn coi chương trình hạt nhân Iran và mạng lưới lực lượng ủy nhiệm là mối đe dọa chiến lược hàng đầu. Một thỏa thuận chưa giải quyết triệt để những vấn đề này sẽ bị họ coi là chưa thỏa đáng.

Hồ sơ hạt nhân: "phép thử quyết định"

Đây là phần căng thẳng nhất của cả câu chuyện. Hai bên sẽ dành 60 ngày để đàm phán những nội dung then chốt: giới hạn làm giàu uranium, xử lý kho dự trữ uranium đã làm giàu, cơ chế thanh sát quốc tế.

Mỹ nhấn mạnh: ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân dưới bất kỳ hình thức nào. Tehran lại nhấn mạnh quyền phát triển chương trình hạt nhân dân sự vì mục đích hòa bình. Khoảng cách giữa hai lập trường này — đó là lý do vì sao nhiều nỗ lực ngoại giao trước đây thất bại.

Tôi suy nghĩ về thỏa thuận JCPOA năm 2015. Nó được ký kết với rất nhiều hy vọng, nhưng khi Tổng thống Trump rút khỏi vào năm 2017, toàn bộ tờ giấy trở nên vô nghĩa. Kinh nghiệm đó vẫn còn tươi mới trong tâm trí giới lãnh đạo Iran.

Cơ chế kiểm chứng sẽ là yếu tố then chốt. Nếu không xây dựng được hệ thống giám sát đủ minh bạch và được cả hai bên chấp nhận, mọi cam kết đều có nguy cơ trở thành lời nói suông.

Đối với các nước Ả rập Vùng Vịnh

Họ đón nhận thỏa thuận với tâm lý vừa kỳ vọng vừa thận trọng. Họ cần một môi trường an ninh ổn định để phát triển kinh tế, nhưng cũng lo ngại Iran phục hồi sức mạnh sẽ làm thay đổi cán cân ảnh hưởng trong khu vực. Đó là thế cờ khu vực mà tôi thấy: ai cũng vừa mừng vừa lo.

Hòa bình Mỹ-Iran: điểm khởi đầu hay điểm cuối?

Tôi muốn lạc观主义, nhưng lịch sử buộc tôi phải thận trọng. Thỏa thuận sơ bộ Mỹ-Iran ngày 14/6/2026 đúng là tín hiệu tích cực hiếm hoi. Những tác động ban đầu cũng khá rõ ràng: căng thẳng quân sự giảm xuống, giá năng lượng hạ nhiệt, hoạt động vận tải biển được kỳ vọng khôi phục.

Nhưng tôi hiểu: đây mới chỉ là điểm khởi đầu chứ chưa phải đích đến. Hơn 4 thập niên quan hệ Mỹ-Iran cho thấy sự thiếu lòng tin luôn là rào cản lớn nhất. Vấn đề hạt nhân, tên lửa đạn đạo, lực lượng ủy nhiệm và vai trò của Israel vẫn còn nguyên tính nhạy cảm.

60 ngày tới sẽ mang ý nghĩa quyết định. Nếu thành công, có thể trở thành nền tảng cho một cấu trúc an ninh mới ở Trung Đông. Nhưng nếu thất bại, thế giới sẽ phải đối mặt với một vòng xoáy bất ổn mới, thậm chí nghiêm trọng hơn.

Điều mà cộng đồng quốc tế cần nhất hiện nay không phải là những tuyên bố chiến thắng, mà là khả năng duy trì đối thoại, kiểm soát các hành động khiêu khích và biến khuôn khổ hòa bình sơ bộ thành một cơ chế ổn định lâu dài. Sau nhiều năm đối đầu, đây có lẽ là cơ hội tốt nhất để Mỹ và Iran kiểm chứng liệu hòa bình có thực sự là một lựa chọn khả thi hay không.

📚 Bối cảnh thêm: vị trí chiến lược của eo biển Hormuz (Wikipedia). Đọc tiếp các bài liên quan: Uranium Iran: từ lập trường cứng sang ngoại giao và Hòa bình Mỹ-Iran tác động túi tiền bạn thế nào?.

Nguồn: Al Jazeera, Axios, Washington Post, Dân Trí