Áo Dài: Hành Trình Của Tà Áo Dân Tộc Từ Lịch Sử Đến Hiện Đại

Có một câu nói vẫn thường được nhắc đến mỗi khi nói về áo dài: “Áo dài che mọi thứ, nhưng không giấu được gì.” Câu nói ấy phần nào phản ánh sức hút kỳ lạ của tà áo dân tộc — vừa kín đáo, vừa gợi cảm, vừa truyền thống, vừa hiện đại. Hành trình của áo dài cũng chính là hành trình của dân tộc Việt Nam qua hơn ba thế kỷ biến động.

Nguồn gốc và bối cảnh

Tiền thân của áo dài là áo ngũ thân, xuất hiện dưới thời chúa Nguyễn Phúc Khoát ở Phú Xuân vào thế kỷ 18. Năm 1744, chúa Nguyễn ban dụ rằng cả nam và nữ trong triều phải mặc quần và áo dài có cúc trước ngực — một sự thay đổi mang tính cách mạng về trang phục. Mục đích của chúa Nguyễn là phân biệt thần dân Đàng Trong với người Đàng Ngoài, nơi vẫn mặc áo giao lĩnh với váy dài theo phong cách Trịnh. Theo ghi chép của Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục, áo dài được chúa Nguyễn Phúc Khoát tạo ra dựa trên trang phục nhà Minh của Trung Quốc, lấy sách Tam tài đồ hội làm chuẩn.

Trong nhiều thế kỷ, phụ nữ nông dân Việt Nam mặc yếm bên trong áo ngoài hoặc áo khoác cùng với váy. Trong khi đó tầng lớp quý tộc ưa chuộng áo giao lĩnh — loại áo giao nhau ở cổ. Áo ngũ thân có năm mảnh: hai vạt sau may liền, hai vạt trước may liền, và một vạt con ẩn dưới vạt chính. So với áo dài hiện đại, các vạt trước và sau rộng hơn nhiều, dáng suông và ngắn hơn, cổ cao và cài cúc giống như áo dài ngày nay.

Những giá trị nổi bật

Thế kỷ 20 chứng kiến cuộc cách mạng về thiết kế áo dài. Năm 1930, họa sĩ Cát Tường — còn được biết đến với nghệ danh Le Mur — thiết kế một mẫu áo lấy cảm hứng từ áo ngũ thân và thời trang Paris. Áo dài Le Mur ôm sát cơ thể bằng cách sử dụng đường may ly, với eo thon, dài chạm đất. Mẫu thiết kế này tạo nên cơn sốt khi người mẫu Nguyễn Thị Hậu mặc nó trên báo Ngày Nay tháng 1 năm 1935. Phong cách được nhóm Tự Lực văn đoàn quảng bá như một trang phục dân tộc của thời đại mới.

Những năm 1950, các nhà thiết kế Sài Gòn — đặc biệt là Trần Kim của tiệm may Thiết Lập và Dũng của tiệm Dũng — đã tạo ra mẫu áo dài với tay raglan và đường may chéo từ cổ đến nách, tạo nên phiên bản ôm sát như ngày nay. Bà Nhu, Đệ nhất phu nhân Việt Nam Cộng hòa, phổ biến mẫu cổ thuyền từ năm 1958. Áo dài đạt đỉnh cao phổ biến từ 1960 đến 1975, trước khi bị chính quyền mới sau năm 1975 nhìn nhận với thái độ dè dặt.

Sau chiến tranh, áo dài trải qua một thời kỳ ảm đạm. Khủng hoảng kinh tế, nạn đói và chiến tranh với Campuchia khiến những năm 1980 trở thành giai đoạn thấp điểm của thời trang. Áo dài hiếm khi được mặc ngoài đám cưới và các dịp trang trọng. Trong khi đó, cộng đồng người Việt hải ngoại vẫn gìn giữ truyền thống qua các cuộc thi Hoa hậu Áo dài, đáng chú ý nhất là cuộc thi tổ chức hàng năm tại Long Beach, California.

Dấu ấn trong đời sống

Sự phục hưng của áo dài bắt đầu từ cuối những năm 1980, khi các doanh nghiệp nhà nước và trường học bắt đầu chọn áo dài làm đồng phục. Năm 1989, 16.000 người tham dự cuộc thi Hoa hậu Áo dài tại Thành phố Hồ Chí Minh. Khi Trương Quỳnh Mai mặc áo dài đoạt giải Trang phục dân tộc đẹp nhất tại Hoa hậu Quốc tế 1995, một “cơn sốt áo dài” kéo dài nhiều năm sau đó.

Ngày nay, áo dài không còn bị coi là gây tranh cãi về chính trị. Chính phủ Việt Nam ủng hộ thiết kế áo dài. Nó là trang phục tiêu chuẩn trong đám cưới, dịp Tết và các sự kiện trọng đại. Đồng phục áo dài trắng là bắt buộc đối với nữ sinh trung học phổ thông ở miền Nam. Các hãng hàng không, ngân hàng, khách sạn thường yêu cầu nhân viên nữ mặc áo dài. Thiết kế áo dài cách tân với tà ngắn hơn ngày càng được giới trẻ ưa chuộng.

Từ một sắc lệnh của chúa Nguyễn vào thế kỷ 18 đến những sàn diễn thời trang quốc tế, áo dài đã vượt qua mọi biến thiên lịch sử để trở thành biểu tượng văn hóa vượt thời gian. Như nhà nghiên cứu Nhi T. Lieu từng viết: “Mang tính biểu tượng, áo dài gợi lên nỗi nhớ và sự vượt thời gian gắn liền với hình ảnh quê hương mà nhiều người Việt trên khắp thế giới hằng khao khát.” Và có lẽ, chính điều đó đã giúp tà áo dân tộc trường tồn qua bao thế hệ.