Anime — Từ nét vẽ tay đến hiện tượng văn hóa toàn cầu

Có một thời, nếu bạn nói với ai đó rằng mình xem hoạt hình Nhật Bản, phản ứng thường gặp nhất là một cái nhìn ái ngại — kiểu như bạn đang nói đến thứ gì đó chỉ dành cho trẻ con. Rồi Spirited Away giành Oscar năm 2003, Your Name làm mưa làm gió khắp toàn cầu năm 2016, và Demon Slayer: Mugen Train phá vỡ mọi kỷ lục phòng vé tại Nhật. Đến nay, anime không còn là thú vui của một nhóm nhỏ — nó đã trở thành một trong những ngành công nghiệp giải trí phát triển nhanh nhất thế giới, với sức ảnh hưởng trải dài từ thời trang, âm nhạc đến ngôn ngữ đường phố.

Định nghĩa và thuật ngữ

Anime (アニメ, phát âm [aꜜɲime]) là một dạng hoạt hình có nguồn gốc từ Nhật Bản. Từ này bắt nguồn từ chữ viết tắt của từ “animēshon” (アニメーション) trong tiếng Nhật, vốn mượn từ “animation” tiếng Anh. Một số nguồn cho rằng thuật ngữ này còn chịu ảnh hưởng từ cụm từ tiếng Pháp dessin animé — có nghĩa là “bức vẽ hoạt họa” — nhưng giả thuyết này vẫn còn gây tranh cãi.

Bên ngoài Nhật Bản, anime được hiểu là hoạt hình sản xuất tại Nhật, trong khi ở Nhật, từ này dùng để chỉ mọi loại hoạt hình bất kể xuất xứ hay phong cách. Các tác phẩm anime thường được chuyển thể từ manga (truyện tranh Nhật Bản), light novel hoặc trò chơi điện tử, bên cạnh những tác phẩm gốc.

Lịch sử

Những bước đi đầu tiên

Hoạt hình thương mại Nhật Bản bắt đầu từ năm 1917, khi các nhà làm phim thử nghiệm với những kỹ thuật tiên phong từ Pháp, Đức, Mỹ và Nga. Ba nhà làm phim — Ōten Shimokawa, Seitarō Kitayama và Jun’ichi Kōuchi — được gọi là “cha đẻ của anime.” Tác phẩm còn tồn tại lâu đời nhất là Namakura Gatana (1917) của Kōuchi. Đáng tiếc, nhiều tác phẩm sơ khai đã bị mất trong trận động đất Kantō lớn năm 1923, khi nhà kho của Shimokawa bị phá hủy.

Đến giữa thập niên 1930, hoạt hình đã có chỗ đứng vững chắc tại Nhật như một hình thức giải trí thay thế cho phim người thật. Bộ phim hoạt hình có âm thanh đầu tiên là Chikara to Onna no Yo no Naka (1933). Bộ phim dài đầu tiên là Momotaro: Sacred Sailors (1945), do Mitsuyo Seo sản xuất dưới sự bảo trợ của Hải quân Đế quốc Nhật Bản trong Thế chiến thứ hai.

Cuộc cách mạng Tezuka

Những năm 1960 chứng kiến bước ngoặt với sự xuất hiện của Osamu Tezuka — họa sĩ manga và nhà làm phim hoạt hình mà sau này được tôn vinh là “Thần của Manga.” Tezuka đã điều chỉnh và đơn giản hóa kỹ thuật hoạt hình Disney để giảm chi phí và hạn chế số khung hình — một phương pháp gọi là “hoạt hình hạn chế” (limited animation). Ban đầu chỉ là giải pháp tạm thời, nhưng những kỹ thuật này về sau đã định hình nên phong cách đặc trưng của anime.

Bộ phim anime đầu tiên phát sóng trên truyền hình là Three Tales (1960). Nhưng dấu ấn thực sự đến với Astro Boy (1963–66), series truyền hình do Tezuka đạo diễn dựa trên manga cùng tên. Thành công của Astro Boy đã tạo tiền đề cho cả một thế hệ nhà làm phim — nhiều họa sĩ từ xưởng phim Mushi Production của Tezuka sau đó thành lập những studio anime huyền thoại như Madhouse, Sunrise và Studio Pierrot.

Thập niên 1970–1980: Kỷ nguyên vàng

Những năm 1970 và 1980 chứng kiến sự bùng nổ về thể loại. Dòng mecha (robot khổng lồ) ra đời, mà đỉnh cao là Mobile Suit Gundam (1979) — một tác phẩm đã thay đổi mãi mãi cách kể chuyện về robot trong anime. Không chỉ dừng lại ở những trận chiến, Gundam còn đặt câu hỏi về chiến tranh, chính trị và thân phận con người.

Trong khi đó, một cái tên khác bắt đầu vươn lên: Hayao Miyazaki. Ông cùng với Isao Takahata thành lập Studio Ghibli năm 1985. Những tác phẩm như Nausicaä of the Valley of the Wind (1984), My Neighbor Totoro (1988) và đặc biệt là Spirited Away (2001) — bộ phim hoạt hình Nhật Bản đầu tiên giành giải Oscar cho Phim hoạt hình xuất sắc nhất — đã đưa anime đến với công chúng toàn cầu.

Thập niên 1990: Bùng nổ toàn cầu

Thập niên 1990 là thời kỳ anime thực sự vươn ra thế giới. Dragon Ball Z (1989–1996) trở thành hiện tượng tại Mỹ Latinh, châu Âu và Bắc Mỹ. Sailor Moon (1992–1997) định hình thể loại magical girl và truyền cảm hứng cho hàng triệu khán giả nữ. Neon Genesis Evangelion (1995–1996) của Hideaki Anno làm chao đảo giới phê bình với chiều sâu tâm lý — dù ban đầu gây tranh cãi, nó ngày nay được coi là một kiệt tác.

Cowboy Bebop (1998) pha trộn jazz, không gian西部 và nỗi buồn hiện sinh — một công thức kỳ lạ nhưng lại vận hành một cách hoàn hảo đến mức khó tin. Và Pokémon (1997–nay) trở thành một trong những thương hiệu giải trí lớn nhất mọi thời đại, đưa anime vào từng ngôi nhà qua màn ảnh nhỏ.

Thế kỷ 21: Cách mạng số

Từ những năm 2000 đến nay, anime bước vào kỷ nguyên số. Mô hình phát sóng theo mùa (seasonal anime) ra đời, trong đó hàng chục series mới được phát sóng mỗi quý — từ đó khán giả có thể theo dõi nhiều tác phẩm cùng lúc mà không phải chờ đợi hàng năm trời.

Sự trỗi dậy của các nền tảng streaming như Crunchyroll, Funimation và Netflix đã thay đổi hoàn toàn cách anime đến với khán giả quốc tế. Không còn phải chờ đợi băng đĩa gửi từ Nhật qua đường bưu điện nữa — giờ đây một bộ anime mới phát sóng tại Tokyo có thể có phụ đề tiếng Việt trong vòng 24 giờ.

Thể loại

Anime vô cùng đa dạng về thể loại, phục vụ mọi lứa tuổi và sở thích. Về nhân khẩu học, có shonen dành cho nam thiếu niên (hành động, phiêu lưu như One Piece, Naruto), shojo dành cho nữ thiếu niên (lãng mạn, tình cảm như Sailor Moon), seinen dành cho nam giới trưởng thành (tâm lý, chính kịch như Berserk), và josei dành cho phụ nữ trưởng thành (đời thường, tình cảm chín chắn).

Về nội dung, thể loại mecha (robot), isekai (xuyên không), slice of life (đời thường), và magical girl (thiếu nữ phép thuật) là những dòng chính. Isekai đặc biệt bùng nổ trong thập niên 2010 với những tác phẩm như Sword Art Online và Re:Zero.

Những tác phẩm tiêu biểu

Spirited Away (2001) của Studio Ghibli là bộ phim hoạt hình Nhật Bản đầu tiên giành giải Oscar. Your Name (2016) của Makoto Shinkai thu về hơn 380 triệu đô la trên toàn cầu, vượt mặt tất cả các phim hoạt hình Nhật trước đó. Và Demon Slayer: Mugen Train (2020) đã phá kỷ lục phòng vé Nhật Bản với hơn 400 triệu đô la, trở thành một hiện tượng văn hóa chưa từng có.

Công nghiệp sản xuất

Ngành công nghiệp anime Nhật Bản bao gồm hơn 430 công ty sản xuất. Những studio lớn như Studio Ghibli, Toei Animation, Sunrise, Kyoto Animation, MAPPA, Madhouse và Production I.G đã tạo nên xương sống cho ngành. Mỗi studio có thương hiệu riêng: Ghibli nổi tiếng với hoạt hình vẽ tay tinh tế, Kyoto Animation tỉ mỉ đến từng chi tiết, MAPPA táo bạo với những tác phẩm như Attack on Titan (mùa cuối) và Jujutsu Kaisen.

Điều kiện làm việc trong ngành, tuy nhiên, vẫn là một vấn đề nhức nhối. Lịch trình khắc nghiệt, lương thấp và áp lực thời gian là thực tế phổ biến. Thảm kịch tại Kyoto Animation năm 2019, khi một kẻ tấn công phóng hỏa giết chết 36 nhân viên, đã gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh về sự mong manh của ngành.

Tác động toàn cầu

Anime ngày nay không chỉ là một thể loại giải trí — nó là một hiện tượng văn hóa. Các hội nghị anime diễn ra ở khắp nơi trên thế giới, từ Anime Expo tại Los Angeles với hơn 100.000 người tham dự, đến Comiket tại Tokyo. Cosplay — hóa trang thành nhân vật anime — đã trở thành một ngành công nghiệp phụ trị giá hàng tỷ đô la.

Fan subbing (lồng tiếng và dịch phụ đề bởi người hâm mộ) từng là cách duy nhất để khán giả quốc tế tiếp cận anime trước kỷ nguyên streaming, và cộng đồng fan vẫn là động lực chính giúp anime lan tỏa.

Theo thống kê năm 2016, anime Nhật Bản chiếm 60% tổng số chương trình truyền hình hoạt hình trên thế giới. Đến năm 2022, anime đã trở thành một trong những thể loại nội dung phát triển nhanh nhất toàn cầu. Tiếng Nhật không còn là rào cản — những câu từ như “kawaii,” “senpai,” “otaku” đã đi vào từ điển quốc tế.

Mối quan hệ với manga

Phần lớn anime được chuyển thể từ manga — truyện tranh Nhật Bản. Mối quan hệ này là cộng sinh: một bộ manga thành công sẽ được chuyển thể thành anime, và ngược lại, anime thành công sẽ thúc đẩy doanh số manga. Các tạp chí manga như Weekly Shonen Jump, Weekly Shonen Magazine và Weekly Young Jump là những lò ấp các thương hiệu anime lớn nhất thế giới, từ Dragon Ball đến One Piece và Attack on Titan.

Từ những nét vẽ tay đơn giản trên giấy đến một ngành công nghiệp giải trí trị giá hàng chục tỷ đô la, anime đã đi một chặng đường dài hơn một thế kỷ. Và có lẽ, điều kỳ diệu nhất không phải là những con số — mà là cách một hình thức nghệ thuật Nhật Bản đã chạm đến trái tim của hàng tỷ người trên khắp thế giới, không cần xin phép ai.